B d t yighinida Uyghurlar mesilisi: heqqaniyet bilen zalimliqning kürishi

Muxbirimiz eziz
2020-10-07
Share
kristof-xoyzgin-Christopher-Heusgen.jpg Gérmaniyening birleshken döletler teshkilatida turushluq bash elchisi kristofir xusgén b d t ning bash shtabida söz qilmaqta. 2020-Yili 27-yanwar, nyu-york.
AP

Nyu-york shehiridiki birleshken döletler teshkilati (b d t ) kishilik hoquq komitéti 6-öktebir küni üchinchi nöwetlik omumiy muhakime yighinini chaqirdi. Yighin'gha b d t kishilik hoquq komitétigha eza döletlerning hemmisi qatnashqan bolup, b d t ning bu yilliq chong yighinlirining biri idi. Yighinda nöwette pütün dunyagha ashkara boluwatqan Uyghurlar diyaridiki zor tutqun we basturush qilmishini chöridigen muzakiride gérmaniyening b d t diki bash elchisi kristof xoyzgin aldi bilen söz élip, özining Uyghurlar diyarining nöwettiki weziyitige bolghan endishisini héchqanche perdazlimastin udulla otturigha qoydi.

Bash elchi xoyzgin sözide Uyghurlar diyaridiki lagérlarning milyonlighan Uyghurni qamiwalghanliqidek tüpki pakitni chöridigen halda diniy étiqad, söz we yötkilish erkinlikining tartiwélinishi, shuningdek Uyghurlarning milliy kimlikige mensup til, örp-adet we medeniyet sahesining omumyüzlük hujum nishani bolup qalghanliqini sözlep kélip "Biz b d t ning bu jaygha musteqil tekshürüsh guruppisi ewetish arqiliq zadi némilerning boluwatqanliqini közdin kechürüshige yol échishini telep qilimiz" dédi.

Gérmaniye bash elchisining xitay hökümitini eyiblishi gérmaniye tashqi ishlar ministiri xayko mas bu yil séntebir éyida ziyaretke kelgen xitay tashqi ishlar ministiri wang yi bilen bolghan söhbitide Uyghurlar mesilisini alahide tekitligendin kéyin barliqqa kelgen yene bir ilgirilesh hésablinidu. Yighinda oqulghan birleshme bayanatqa amérika, en'gliye, kanada, firansiye, awstraliye, ispaniye we shiwétsiye qatarliq 38 döletning elchiliri imza qoyghan bolup, buning bilen bu qétimqi yighin'gha qatnashqan döletlerdin Uyghurlar mesilisi tüpeylidin xitay hökümitini eyibligenlerning sani jem'iy 39 gha yetti. Birleshme bayanattiki b d t kishilik hoquq aliy kéngishining re'isi mishél bachélétning ömek bashlap Uyghurlar diyarigha bérish hemde bu jaylarda tosqunsiz tekshürüshige yol qoyush heqqidiki teklipler bu qétim yene bir qétim tekitlen'gen muhim mezmunlarning biri boldi. Xitay diplomatliri izchil "Biz bachélét xanimning bu xil tekshürüshini qarshi alimiz" dep kelgen bolsimu, xitay hökümitining bu xil "Tosqunsiz we erkin" tekshürüshke ruxset qilmasliqi xitay hökümitining bu mesilide héchqandaq semimiyetlik pozitsiyeside emeslikini yene bir qétim körsetti.

Yighinda xitay hökümitining b d t diki bash elchisi jang jün Uyghurlar mesilisini tilgha élishning ornigha amérikadiki qara tenliklerning qandaq irqiy kemsitishke uchrawatqanliqi heqqide uzundin uzun söz qildi. U sözining axirida "Amérika aldi bilen özining irqiy kemsitish sahesidiki mesililerni bir yaqliq qilip, andin bashqilargha eqil ögitishi lazim" dédi. Xitayning b d t diki mu'awin bash elchisi géng shu'ang bolsa gérmaniye bash elchisi oqup chiqqan bayanatqa özlirining qarshi ikenlikini bildürüp, bu eyibleshlerni "Pütünley asassiz" dédi. (Awaz. Qisqa). Géng shu'ang sözide gérmaniye elchisi qatarliq yighin ishtirakchilirini "Yighin meydanini mesilini hel qilish ornigha emes, belki achchiqini chiqirish sorunigha aylandurup qoydi" dep eyiblidi. Shuning bilen birge özlirining Uyghurlar diyaridiki térrorluq we esebiylikke qarshi turush tedbirlirining "Heqqaniy we zörür" ikenlikini tekitlep, bu mesilide iran, shimaliy koréye, süriye, misir qatarliq 45 döletning özlirini qollap birleshme bayanat élan qilghanliqini buninggha delil qildi.

B d t ning bu qétimqi yighinidiki Uyghurlar mesilisini chöridigen halda ikki qutupqa ayrilish mesilisi dunyadiki chong axbarat wasitilirining hemmisidin orun aldi. Shuningdek bu heqte türlük muhakimilermu otturigha chiqti. Dunya Uyghur qurultiyining re'isi dolqun eysa radiyomizning bu heqtiki ziyaritini qobul qilghanda b d t yighinida Uyghurlar mesilisi boyiche ikki qutupqa ayrilishtek bu hadisining ötken yilidin buyan dawam qiliwatqanliqini tekitlesh bilen birge, Uyghurlarni qollaydighan döletlerning barghanséri éship bériwatqanliqini, xitayni qollash terepdarlirining aziyiwatqanliqini, buning emeliyette heqqaniyet üchün kürishiwatqan Uyghur dewasini xelq'arada téximu keng miqyasta étirap qilinishi ikenlikini körsetti.

Amérika xelq'ara diniy erkinlik komitétining komissari nuri türkelning qarishiche, gherb dunyasining, shundaqla b d t ning dunyagha kélishidiki eng tüplük pirinsiplardin élip éytqanda Uyghurlar mesiliside heqqaniyetni yaqlighuchi döletler sanining éship bérishi emeliyette bolushqa tégishlik hadisilerdin hésablinidiken.

Uyghurlar mesilisini chöridigen halda yéqinqi mezgillerde xitay hökümitini eng keskin tenqidligen gherb dölitining biri amérika qoshma shtatliri déyishke bolidu. Beziler xitay hökümitining b d t diki bash elchisi jang jünning bu qétimqi yighinda birleshme bayanatni otturigha qoyghan gérmaniyeni emes, eksiche amérika hökümitini chishlep tartishini del mushu sewebtin bolghan bir türlük öch élish, dep qarawatqanliqi melum. Bolupmu jang jünning "Amérikada éghir irqiy kemsitish mewjut" déyish arqiliq xitay hökümitini we ularning Uyghurlar diyaridiki siyasetlirini aqlimaqchi bolushini bir qisim Uyghur analizchilar "Zadila put dessep turalmaydighan aqmas nezeriye" dep qaraydu. Amérikadiki Uyghur ziyaliysi élshat hesen bu toghriliq söz bolghanda "Amérika jem'iyitidiki irqiy kemsitish bilen sherqiy türkistandiki irqiy qirghinchiliqni sélishturush esla mumkin emes" dep körsetti.

Bu qétim xitay hökümitini qollap otturigha chiqqan döletler ichide islam döletliri xéli salmaqni igileydu. Bu heqte söz bolghanda dolqun eysa bu döletlerdiki diktatora hakimiyetler bilen musulmanlar ammisining Uyghurlar mesiliside pütünley perqliq qarashta ikenlikini, shunga öz xelqini basturuwatqan islam hökümetlirining Uyghurlar duch kéliwatqan irqiy qirghinchiliqqa nisbeten xitay hökümitini qollishigha qarapla buni "Islam düshmenliki" ning misali qiliwélishning orunsiz ikenlikini alahide tekitlidi.

Nuri türkelning qarishiche, xitay hökümitini qollawatqan shimaliy koréye, sudan, kuba dégenlerning hemmisila eng eqelliy heq we hoquqlarni ayaq-asti qiliwatqan döletler bolup "Qagha qaghining közini choqumaydu" dégendek qebihlik, istibdatliq we zalimliqta öz'ara hemtawaq we shérik iken. Emma nöwettiki tarixning siniqi ularning heqqaniyet yaki zalimliqning qaysisigha hémat bolushini jiddiy kütüwatqan bolup, bu sinaqning netijisi tarix betlirige ebediyilik xatire bolup yézilidiken.

B d t kishilik hoquq kéngishining yighinida ötken mezgillerde izchil muhajirettiki Uyghurlargha her qaysi jehetlerdin yar-yölek bolup kelgen türkiye jumhuriyitining wekilimu özlirining Uyghurlar diyarida dawam qiliwatqan siyasiy basturush we tutqunni eyibleydighanliqini bildürdi. Shuningdek b d t we xelq'ara islam birlikining bu mesilide öz rolini toluq jari qildurushi lazimliqini alahide tekitlidi. .

Melum bolushiche, nöwette xitay hökümiti duch kéliwatqan xelq'araliq bésimlar barghanséri éship bériwatqan bolsimu xitay hökümitining Uyghurlar mesiliside öz siyasetlirini özgertmeydighanliqini bildürüshi bu jehette mewjut boluwatqan xirislarning yenila éghirliqini körsetmekte iken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet