B d t bash katipi gutérrés Uyghur élidiki kishilik hoquq depsendichiliklirini tekshürüshke chaqirildi

Muxbirimiz erkin
2020-11-18
Share
Antonio-Guterres-sozde.jpg B d t bash katipi antoni'o gutérris yighinda sözlewatqan körünüsh. 2020-Yili 24-féwral, jenwe.
AFP

Amérika, italiye, kanada, awstraliye qatarliq döletler we yawropa parlaméntidiki bir qisim ezalar 16-noyabir b d t bash katipi antonyu gutérrésqa mektup yézip, uni b d t méxanizmini ishqa sélip Uyghur élide yüz bériwatqan krizisni jiddiy tekshürüshke chaqirghan. Mektupta tekitlinishiche, b d t bash katipi bu mesilini tekshürüshke "Alahide wekil, alahide tekshürgüchi yaki bashqa tekshürüsh méxanizmlirini békitishi, shuningdek kishilik hoquq kéngishining alahide yighinini chaqirishi kérek" iken.

Mektupta: "Bilginingizdek b d t mutexessislirining heqiqiy heriket qollinish toghrisidiki chaqiriqi dunyadiki 400 din artuq ammiwi teshkilat teripidin qayta tekitlendi. Biz bu chaqiriqqa awaz qoshup bu mektupni yazduq. Küchlük we keskin eyibleshning waqti ötüp ketmidi. Halbuki, bügünki weziyet sizning bir tereplik heriket qollinip, b d t ning shinjang krizisini tekshürüshi, bésim qilish küchini toluq ishlitishini telep qilmaqta" déyilgen.

Sabiq kanada edliye ministiri, "Ra'ol wollénb'érg kishilik hoquq merkizi" ning qurghuchisi érwing kotlér, yuqiriqi mektupqa imza qoyghan qanun mutexessisi we siyasiyonlarning biri. U 17-noyabir ziyaritimizni qobul qilip, antonyu gutérrésning hoquqini ishlitip, musteqil tekshürgüchilerning Uyghur élidiki lagérlarning ichi-sirtida cheklimisiz tekshürüsh élip bérishini ümid qildi.

Érwing kotlér mundaq dédi: "Men b d t bash katipining hoquqini ishlitip, biz mektupimizda otturigha qoyghan tereplerdikidek xelq'ara musteqil tekshürüsh méxanizmi teyinlep, shinjangdiki lagérlarning ichi we sirtida yüz bériwatqan ishlarni cheklimisiz, xalighan shekilde tekshürüp chiqishini, b d t rohinggada yolgha qoyghan musteqil tekshürüsh méxanizmini yolgha qoyup, ularning doklat qilishi we shuninggha qarap höküm chiqirishini ümid qilimiz".

B d t bash katipi gutérrésning Uyghur élidiki kishilik hoquq depsendichilikige tutqan soghuq mu'amilisi izchil kishilik hoquq teshkilatlirini ümidsizlendürüp keldi. Biz bu munasiwet bilen 17-noyabir b d t bash katipi antonyu gutérrésning axbarat bayanatchisi stéfan dujarich bilen alaqiliship, b d t bash katipining yuqiriqi mektupqa bolghan inkasini soriduq.

Stéfan dujarich özining bu mektupni téxi körüp baqmighanliqini bildürüp: "Men u mektupni bir körey. Men hazir jawab bérelmeymen, chünki u mektupni téxi körüp baqmidim. Siz manga sizning alaqe élxet adrésingizni ewetsingiz, men sizge jawab qayturay" dédi. Biz uninggha élxet ewetken bolsaqmu, lékin hazirgha qeder jawab kelmidi.

Amérika awam palata ezasi téd yoxo, tam malinowiski, kéngesh palata ezasi rik skot, jef mérkiléylarning bashchiliqida yézilghan bu mektup marko rubi'o, kewin kreymir, ilxan ömer, jéymis mikgowérin qatarliq amérika dölet mejlisi ezalirining shundaqla bir qisim awstraliye, kanada, italiye, shiwéyitsariye parlaméntiliri we yawropa parlaménti ezalirining imza qoyushigha érishken. Ular mektupida gutérrés bilen b d t sistémisi ichide "Shinjangdiki étnik we diniy basturushlar" gha qarshi élinidighan tedbirler heqqide sözlishishini qarshi alidighanliqini bildürgen.

Lékin bezi mutexessislerning tekitlishiche, ular xitay b d t da hazirqidek küchlük orun'gha chiqiwalghan ehwalda uning heriketke ötüshige bek ümidwar qarimaydiken. En'gliyelik kishilik hoquq mutexessisi luk dé pulfort ependi 17-noyabir ziyaritimizni qobul qilip, bu ehwalda gherb döletlirining bashqa yol tutushi kéreklikini bildürdi.

Luk dé pulfort mundaq deydu: "Xitay b d t da bundaq küchlük orunni igiliwalghan ehwalda b d t ning biz telep qilghan bundaq herikette bolushi mumkin emestek qilidu. Epsuski, buning mumkinchiliki bardek qilmaydu. Ashu seweblik biz bashqa wastilarni qollinishimiz, bashqa yollarni izdishimiz kérek. Bizning ortaq qimmet ölchimi we kishilik hoquq sistémisidiki ortaq nizamni qoghdaydighan bir organning bu ehwalgha chüshüp qélishi, xelq'ara jama'etchilik üchün bir tragédiye".

Uning tekitlishiche, eger b d t yuqiriqi chaqiriqqa sel qarisa her qaysi döletler öz aldigha heriketke ötüshi kérek iken. Luk dé pulfort, her qaysi döletlerning öz aldigha musteqil sot kollégiyesi qurup, xitayning Uyghurlargha irqiy qirghinchiliq yürgüzgen yaki yürgüzmigenlikige höküm qilishi kéreklikini bildürdi.

U mundaq deydu: "Yuqiriqi amillar seweblik biz bashqa yol tutushimiz kérek. Chünki, irqiy qirghinchiliq ehdinamisi herqaysi döletlerge uning aldini élish we jazalash mejburiyiti yükligen. Uningda siz buni b d t arqiliq qilisiz, déyilmigen. Uningda bu her bir döletke yüklen'gen. Shunga, b d t özining rolini yoqatsa, biz bashqa yolni izdishimiz kérek. Buning nurghun yoli bar. Buning biri her qaysi döletler öz aldigha musteqil sot qurup, Uyghur élide yüz bériwatqanlarning irqiy qirghinchiliq teshkil qilidighan-qilmaydighanliqigha höküm qilishtur".

Parlamént ezalining mektupida yene, kishilik hoquq mutexessislirining b d t kishilik hoquq kéngishining Uyghur weziyitini jiddiy muzakire qilishi yaki alahide yighin chaqirishi, b d t ning musteqil tekshürüsh méxanizmi tesisi qilishi, bu méxanizmining b d t tekshürgüchilirini, b d t mutexessisler komitéti we b d t bash katipining alahide wekilini öz ichige élishini telep qilghanliqini tekitlep, özlirining telepke awaz qoshidighanliqini bildürgen.

Yuqiriqi mektup kanadaning b d t da turushluq bash elchisi b d t ning Uyghur élide tekshürüsh élip bérishini, mezkur rayonda irqiy qirghinchiliq yüz bériwatqanliqigha da'ir xewerlerning toghra-xataliqini éniqlashni telep qilghan mezgilde yollandi. Kanada bash elchisining sözi xitay hökümitini qattiq bi'aram qilghanidi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet