HRW: “Kishilik hoquq kéngishi bu qétim Uyghurlarghila emes, özining inawitigimu qarar béridu”

Muxbirimiz erkin
2022.10.04
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
uyghur-herikiti-malaysiya-1.jpg “Uyghur herikiti” teshkilatning re'isi roshen abbas xanim malayshiya parlaméntida. 2022-Yili öktebir.
Photo: RFA

B d t kishilik hoquq kéngishige eza döletler 6-öktebir peyshenbe küni amérika, en'gliye, kanada qatarliq döletlerning b d t kishilik hoquq komissari ishxanisining Uyghurlar heqqidiki doklatida otturigha qoyulghan wehshiyliklerge qarita musteqil tekshürüsh élip bérish-barmasliqni muzakire qilish toghrisidiki teklip layihesige bilet tashlap, bu mesilini muzakire qilish-qilmasliqni qarar qilidu. Mushundaq bir halqiliq peytte on nechche musulman teshkilatidin teshkil tapqan bir xelq'araliq musulmanlar birleshmisi malayshiya we hindonéziye tashqi ishlar ministirlirigha xet yézip, ularning peyshenbe küni b d t kishilik hoquq kéngishide Uyghurlar weziyitini muzakire qilish toghrisidiki teklip layihesige qollap awaz bérishini telep qildi.

Bu teshkilatlar xétide, b d t kishilik hoquq aliy komissarining Uyghurlar we bashqa türkiy xelqler uchrawatqan depsendichilik “Xelq'ara jinayet, bolupmu insaniyetke qarshi jinayet teshkil qilishi mumkin” dep élan qilghanliqini bildürüp: “Biz silerni kishilik hoquq kéngishidiki herikitinglar arqiliq mes'uliyitinglarni ada qilishqa ündeymiz” dégen. Bu muraji'et Uyghurlar mesilisini muzakire qilish toghrisidiki teklip layihesini qollaydighan döletler bilen uninggha qarshi xitayni qollaydighan döletlerning awazi tengliship qélishtek nazuk weziyette, birer döletning bu teklip layihesini qollishi yaki uninggha qarshi awaz bérishi Uyghurlarning kélechiki nuqtisidin bir tarixiy burulush nuqtisi bolup qalidighan bir peytte élan qilindi.

“Uyghur herikiti” teshkilatning re'isi roshen abbas xanim malayshiya parlaméntida. 2022-Yili öktebir.

Kishilik hoquq közitish teshkilatining éytishiche, b d t kishilik hoquq kéngishi peyshenbe küni élip bérilidighan awaz bérishte bu organ Uyghurlar mesilisigila emes, öziningmu inawiti we qanchilik ishenchlik ikenlikigimu qarar béridiken. Kishilik hoquq közitish teshkilatining asiya ishliri diréktori, doktor sofi richardson(Sophie Richardson) 4-öktebir ziyaritimizni qulup qilip, b d t tarixida bundaq bir mötidil teklipning bunchilik tarixiy yoshurun küchi bar bolup baqmighanliqini bildürdi.

Sofi richardson mundaq deydu: “Durusluq bilen éytqanda héchbir waqit bundaq bir mötidil teklipning bunchilik tarixiy yoshurun küchi bolup baqmighan. Chünki, adette aliy komissarning shinjang heqqidiki doklatini munazire qilishni telep qilish, xitay hökümitining xatirisini kishilik hoquq kéngishining kün tertipige élip kélidu. Buning tunji qétim bundaq bolushi. Insaniyetke qarshi jinayetke bérip taqalghan keng kölemlik we sistémiliq depsendichilik bunchilik ochuq bir rewishte otturigha qoyulghan doklatning arqisidin bizning kütken bashqa herqandaq shertlirimizni siz bilisiz”.

Sofi rchardsonning éytishiche, b d t kishilik hoquq kéngishige eza döletler peyshenbe küni Uyghurlar üchün bilet tashlapla qalmay, kishilik hoquq kéngishidin ibaret bu b d t apparatining bir pütünlüki üchünmu bilet tashlaydiken. Sofi richardson: “Esli munazire tekshürüsh élip bérish yaki qandaq shekildiki tekshürüsh méxanizmi qurush toghrisida bolushi kérek idi. Biraq biz ishlar xitay hökümitining dunyadiki we b d t ning sistémisidiki küchige qarita boluwatqanliqini körüwatimiz. Shunga, biz döletlerning bilet tashlashta oyliship ish qilishini ümid qilimiz. Ular Uyghurlar üchünla bilet tashlimaydu, belki bu organning bir pütünlüki üchünmu bilet tashlaydu” dédi.

Malayshiya bilen hindonéziye Uyghurlar mesiliside xitayni renjitip qoymasliq, biterep turush yaki süküt qilish siyasiti tutup, b d t diki munazirilerdin özini qachurup kelgen. Hetta atalmish térrorluq mesilisige chétishliq délolarda xitayning teripini tutqan. Hindonéziye téxi yéqindila térrorluqqa chétishliq, dep qamaqqa höküm qilin'ghan bir Uyghurni, qamaq jazasi toshqandin kéyin xitay ötküzüp bergenidi.

Amérikadiki “Uyghur herikiti” musulman teshkilatlirining malayshiya, hindonéziye tashqi ishla r ministirlirigha yazghan xétige imza qoyghan teshkilatlarning biri. Bu xet mezkur teshkilatning re'isi roshen abbas malayshiyada ziyarette boluwatqan bir waqitta élan qilin'ghan. Roshen abbas 4-öktebir ziyaritimizni qobul qilip, malayshiyada özi uchrashqan parlamént ezalirigha we hökümet emeldarlirigha “Irqiy qirghinchiliqqa süküt qilish yaki biterep turushning uninggha shérik bolush hésablinidu” dégenlikini bildürdi. Uning éytishiche, ula r uchrashqan öktichi partiyeler Uyghurlar mesiliside malayshiya hökümitige “Tarixning toghra teripide turush” toghrisida bésim ishlitidighanliqini éytqan.

Kishilik hoquqni közitish teshkilatidiki doktor richardsonning éytishiche, döletlerning peyshenbe künki bilet tashlashta qandaq pozitsiye ipadileydighanliqini kütüshke toghra kelsimu, shundaqla ular xitay bilen munasiwitini buzup qoyushni xalimisimu, biraq kishilik hoquq kéngishining bir pütünlükinimu jiddiy oylishidiken.

Sofiye richardson mundaq deydu: “Men xitay hökümitining jenwede, shundaqla dunyaning her qaysi jayliridiki kishilik hoquq kéngishige eza döletlerning paytextliride bu teklip layihisini qollimasliq toghrisida qolidin kélidighan barliq tirishchanliqlarni körsitidighanliqigha ishinimen. Biraq shuning bilen bir waqitta eza döletler bezide özlirining qandaq bélet tashlishi'i kéreklikini anglashni xalimaydu. Shunga, her bir eza döletning qandaq bilet tashlaydighanliqini körimiz. Hökümetler xitay bilen bolghan munasiwitini oylishish bilen bir waqitta kishilik hoquq kéngishining bir apparat süpitidiki bir pütünlükinimu jiddiy oylishidu.”

Malayshiya musulman yashlar herikiti, malayshiya islami teshkilatlarni maslashturush komitéti, a'ile we sapaliq ma'arip xelq'ara ayallar ittipaqi, amérika islami munasiwetler kéngishi, islami uchur we xizmet fondi, dunya Uyghur qurultiyi qatarliq 15 teshkilatning malayshiya we hindonéziye tashqi ishlar ministirlirigha yazghan bu xétining axirida: “Biz, musulman ümmetning rehbiri bolush süpitinglar bilen Uyghurlar we bashqa türki musulmanlirigha qilin'ghan wehshiylik étirap qilin'ghan bachélét doklatining muzakire qilinishigha ‛qollap‚ awaz bérishinglarni muraji'et qilimiz” déyilgen.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.