22 Döletning b d t da Uyghurlar toghruluq élan qilghan ortaq bayanatigha qarita inkaslar

Ixtiyariy muxbirimiz ekrem
2019-07-11
Élxet
Pikir
Share
Print
B d t nyu-york shehiridiki bash shtatida échilghan yighindin körünüsh. 2017-Yili 29-awghust, nyu-york.
B d t nyu-york shehiridiki bash shtatida échilghan yighindin körünüsh. 2017-Yili 29-awghust, nyu-york.
AFP

22 Döletning 10-iyul b d t da élan qilghan ortaq bayanati gherb axbarat wasitiliride qiziq téma süpitide keng tarqalmaqta. Bayanatta "Xitayning Uyghur we bashqa musulman azsanliq milletler üstidin yürgüzüwatqan keng kölemlik tutqun qilish, nazaret qilish, qayta terbiyelesh merkezlirige qamash siyasiti" eyiblen'gen.

10-Iyul küni yene silowakiye prézidénti kaputowa xanim xitay tashqi ishlar ministiri wang yi bilen bolghan uchrishishta özining "Xitaydiki kishilik hoquq weziyitining barghanséri nacharliship kétiwatqanliqidin endishe qiliwatqanliqini" ipade qilghan. Prézidént ishxanisining shu küni ashkarilishiche, kaputowa xanim Uyghurlar we jaza lagérliri toghrisida ochuq toxtalmighan bolsimu, sözide "Xitayning kishilik hoquq adwokatliri, pa'aliyetchiliri we azsanliq milletler, diniy sahedikilerge bolghan basturushlirini eyibligen".

11-Iyul xitay tashqi ishlar bayanatchisi géng shu'ang muxbirlargha qilghan sözide ortaq bayanat élan qilghan 22 döletni eyiblep "Heq-naheqni astin-üstün qildi, junggoning ichki ishlirigha qalaymiqan arilashti, kishilik hoquq mesilisini siyasiylashturdi" dégenlerni tilgha alghan.

Gérmaniye awazining 11-iyuldiki "Xitaygha qarshi binormal heriket" namliq xewiride bayan qilinishiche, awstraliye, yaponiye, firansiye, awstriye, hetta biterep dölet bolghan shwétsariye diplomatlirining jenwede bir arigha kélip, Uyghurlar toghrisidiki bu ortaq bayanatqa imza qoyushi, kem uchraydighan heriket hésablinidiken.

Xewerlerdin melum bolushiche, ortaq bayanat élan qilghan b d t kishilik hoquq kéngishige eza bu 22 dölet: awstraliye, awstriye, bélgiye, kanada, daniye, éstoniye, finlandiye, firansiye, gérmaniye, islandiye, irélandiye, yaponiye, latwiye, litwa, liyuksémburg, gollandiye, yéngi zélandiye, norwégiye, ispaniye, shiwétsiye, shwétsariye, en'gliye qatarliqlardin ibaret bolghan.

Igilishimizche, asiya, yawropa, awstraliye we shimaliy amérika bolup 4 qit'ediki 22 démokratik döletning Uyghurlar mesilisige köngül bölüp ortaq bayanat élan qilishi közetküchilerning jiddiy diqqitini qozghighan we Uyghurlarni jaza lagérlirining taqilishigha nisbeten ümidlendürgen bir yéngiliq bolghan.

Uyghur ziyaliysi perhat muhemmidi ependining ilgiri sürüshiche, 22 démokratik döletning jaza lagérlirigha qarshi pikir birlikide bolushi we ortaq bayanat élan qilishi, xitayning jaza lagérliri siyasitige qarshi bésilghan yene bir dadil qedem hésablinidiken.

"Ilham toxti guruppisi" ning re'isi enwerjan ependimu "22 Démokratik döletning b d t da Uyghurlar toghrisida ortaq bayanat élan qilishi némidin dérek béridu?" dégen so'algha qarita özining qarashlirini bayan qilip ötti.

Merkizi biryusséldiki wakaletsiz milletler teshkilati (UNPO) programma xadimi lusiya parruchi xanimmu bu bayanatqa yuqiri baha berdi. U sözide mundaq dédi: "UNPO Bilen d u q uzundin buyan zich hemkarliship Uyghurlar mesilisining, bolupmu jaza lagérliri mesilisining b d t we yawropa parlaméntida da'ima küntertipte turushi üchün köp xizmetlerni ishligen iduq. Herqaysi döletlerning b d t diki elchiliri we yawropa parlaméntidiki ezaliri bilen köp qétimliq uchrishishlirimiz bolghanidi. Bügün buning bir netijisini b d t da körduq. Aldinqi yili 4-öktebirde yawropa parlaméntimu 15 maddiliq qarar qobul qilghan we chaqiriqlar élan qilghanidi. Bu xil qarar we bayanatlarning süküttiki döletlerni oyghitishqa türtke bolush roli bar, dep qaraymen".

D u q tetqiqat merkizining mudiri enwer ehmet ependi bu heqte toxtalghanda, xitayning jaza lagérliri kebi zorawan siyasiti özgermise, yalghuz démokratik döletlerningla emes, kelgüside pütün dunya xelqining qarshiliqigha uchraydighanliqini, xitayning milliy siyasitining choqum meghlup bolidighanliqini tekitlidi. Norwégiyediki Uyghur ziyaliysi bextiyar ömer ependimu bu toghrisidiki tesiratlirini izhar qilip ötti.

Toluq bet