B d t mutexessislirining xitay hökümitige yollighan Uyghurlar heqqidiki doklati diqqet qozghidi

Muxbirimiz erkin
2019-11-19
Élxet
Pikir
Share
Print
Birleshken döletler teshkilatining aldi körünüshi. 2018-Yili 15-mart, jenwe.
Birleshken döletler teshkilatining aldi körünüshi. 2018-Yili 15-mart, jenwe.
REUTERS

B d t kishilik hoquq kéngishidiki mutexessisler yéqinda xitaygha doklat yollap, uning térrorluqqa qarshi turush qanuni, uning esebiylik we térrorluqqa bergen müjmel éniqlimisi we uning Uyghur aptonom rayonidiki ijra'atining xelq'ara edliye we kishilik hoquq ölchemlirige xilap ikenliki, xitay hökümitining bu qanun-tüzümlerning ijra'at ehwaligha chüshenche bérishini telep qilghanidi.

Mezkur doklatta qeyt qilinishiche, xitay hökümitining bu müjmel qanun‏-nizamlarni Uyghur aptonom rayonida keng kölemlik ishqa sélishi arqisida rayonda az dégende bir milyon Uyghur, qazaq we bashqa musulmanlar tutqun qilinip, lagérlargha qamalghan we ularning kishilik hoquqi hem erkinlikining éghir depsende qilinishigha yol achqan. Doklatta, "Térrorluqqa qarshi turush qanunining yolgha qoyulushi we uning emeliyettiki ijra'ati Uyghur we tibetlerning ijtima'iy muhitini boghup, xalighanche tutqun qilish, iz-déreksiz yoqap kétishning küchiyishi, edliyege bolghan nazaretning ajizlishishi, qanuni resmiyetke emel qilmasliq, ipade erkinliki, pikir qilish, wijdan, diniy erkinlik, yighilish erkinliki, ma'arip we yötkilish erkinlikige bolghan cheklimining künséri éghirlishishi qatarliqlargha alaqidar mesililerdiki jiddiy endishilerni qozghidi" déyilgen.

Doklatta tekitlinishiche, xitayning térrorluq qarshi turush qanunigha "Esebiylik" dégen uqumning kirgüzülüshi toghra emes iken. Doklatta, bu xil müjmel uqumning qanunlarda keng kölemlik ishlitilishining kishilik hoquqning depsende qilinishigha yol achidighanliqi tekitlen'gen. Doklatta qeyt qilinishiche, "Esebiylik" dégen bu uqumning xelq'ara qanun ölchemliride héchqandaq höküm küchi yoq bolup, bu müjmel uqum qanunlarning üzül-késilliki bilen baghlashmaydiken. Doklatta, "Eger bu, qanun'gha kirgüzülse, u zorawan esebiylikke qarshi turushning bir istratégiyelik parchisi bolmaydu, belki bu sözning özi bir xil jinayet sheklige aylinidu" déyilgen.

Doklatning xelq'ara jem'iyet Uyghurlarning nöwettiki "Qorqunchluq" weziyitige jiddiy diqqet qiliwatqan mezgilde élan qilinishi, kishilik hoquq teshkilatlirining mu'eyyenleshtürüshige érishmekte. Amérikadiki nopuzluq kishilik hoquq teshkilatlirining biri bolghan "Erkinlik sariyi" ning aliy derijilik mutexessisi sarah kuk xanimning ilgiri sürüshiche, bu xil mektup we doklatlar xitaygha bolghan bésimni kücheytip, uning öz qilmishini ret qilishini qiyinlashturidiken. U 19‏-noyabir ziyaritimizni qobul qilip, mundaq dédi: "Ularning térrorluqqa qarshi turush qanuni we shinjang weziyiti heqqide otturigha qoyghan asasliq nuqtisi yéngi mesile emes. Xitayning térrorluqqa qéshi turush qanuni öz waqtida otturigha qoyulghandila erkinlik sariyi we kishilik hoquq közitish teshkilati qatarliqlar oxshashla xet yézip, qanundiki térrorluq uqumigha qarita özlirining endishisini ipadiligen. Ular bu qanunda tinch öktichiler we diniy pa'aliyetlerning zerbe bérish nishanigha aylinidighanliqini ipadilen'genidi. B d t mutexessislirining bu qétimqi doklatidimu bu nuqta tekitlen'gen."

Lékin sarah kukning qeyt qilishiche, mezkur mesilini bu qétim b d t mutexessislirining otturigha qoyushi, bu jehettiki endishining ishenchlik derijisini téximu yuqiri kötüridiken. Sarah kuk mundaq deydu: "Méningche bu mesilining b d t alahide tekshürgüchi emeldarliri teripidin tilgha élinishi xitaydiki xelqlerning neziride bu mesilidiki endishilerning ishenchlik derijisini yuqiriqi kötüridu. Xitay hökümiti bu mektupni sénzordin ötküzüshi mumkin. Biraq xitay xelqi pa'aliyetchiler we musteqil taratqular arqiliq uningdin xewer tapidu. Xitayning shinjangda yürgüzüwatqan basturush we jazalashning térrorluqqa qarshi turush ikenliki heqqidiki teshwiqatigha taqabil turush üchün waqit kétidu. . . . . . . . . . Eger xelq'ara inkaslar téximu küchlük bolsa, buning xitaygha bolghan bésimi éghirliship, xitayning buni ret qilishi qiyinlishidu."

B d t mutexessislirining mezkur doklatigha térrorluqqa qarshi turush we kishilik hoquqni qoghdash guruppisi, qanunsiz tutqan qilishqa qarshi turush xizmet guruppisi, mejburiy ghayib qiliwétishke qarshi turush xizmet guruppisi, ma'arip hoquqi xizmet guruppisi, pikir we söz erkinliki xizmet guruppisi, yighilish erkinlikini qoghdash xizmet guruppisi, az sanliq milletler xizmet guruppisi qatarliq 12 xizmet guruppisidiki mutexessisler imza qoyghan. Mezkur doklat bu yil 1‏-noyabir küni yollan'ghan bolup, yéqinda ashkarilan'ghanidi. Bezi kishilik hoquq teshkilatlirining ilgiri sürüshiche, b d t mutexessislirining doklati ilgiri körülüp baqmighan mislisiz hadise iken.

Dunya Uyghur qurultiyining programma diréktori pétir irwing 19‏-noyabir ziyaritimizni qobul qilip mundaq dédi: "Xitayning térrorluqqa qarshi turush qanuni heqqidiki mezkur doklat b d t ning 10 neper alahide tekshürgüchi emeldari we 2 xizmet guruppisi teripidin ewetilgen. Men bu mektepning ilgiri körülüp baqmighan mislisiz weqe ikenlikige qoshulimen. Chünki, uninggha imza qoyghan mutexessisler sani, uningdiki uchurlar, xitay hökümitige endishilirini ipadilesh jehetlerde yétük doklat bolup, uningda mutexessisler tepsiliy bayan arqiliq özlirining lagérlargha bolghan endishilirini ipadiligen. Uningda xitayning térrorluqqa qarshi turush qanunini keng da'irilik ishqa sélip, lagérdiki kishilerning tutqun qilinishigha yol achqanliqi körsitip bérilgen. Shunga bu, uninggha imza qoyghan kishilerning sani we mesilini xitay hökümitige ochuq körsitip bergenliki jehetlerde mislisiz bir weqe. Bolmisa, normal ehwalda b d t bek ochuq ashkara sözlimeytti we lagérlar mesiliside xitayni ochuq-ashkara tenqid qilmaytti."

Pétir irwingning qarishiche, xitay hökümitining 2017‏-yildiki tutqunida lagérgha qamalghan nurghun kishiler térrorluqqa qarshi turush qanuni we dölet bixeterlik qanunigha asasen sotlinip, türmilerge qamalghan. U, bu qanunning 2017‏-yilidin bashlap omumyüzlük keng kölemlik suyi'istémal qilin'ghanliqini bildürdi. Pétir irwing mundaq deydu: "Elwette, ötken yili lagérdiki nurghun kishiler xitayning térrorluqqa qarshi turush qanuni we dölet bixeterlik qanunigha asasen sotlinip, türmilerge yötkiwétildi. Biz 2017-we 2018‏-yillirida lagérdiki nurghun kishilerning bu qanunlar bilen sotlinip, qamaqqa höküm qilin'ghanliqi we bashqa türmilerge yötkelgenlikige da'ir uchurlargha érishtuq. Bu normalda térrorluq we dölet bixeterlik qanuni bilen eyiblinip qolgha élinip, jazalan'ghanlarni öz ichige almaydu."

B d t mutexessislirining 21 betlik doklatida yene, xitay hökümitining Uyghur rayonida térrorluqqa qarshi turush qanunini suyi'istémal qilip, musulmanlarning kishilik hoquqini éghir depsende qiliwatqanliqi tekitlinipla qalmay, rayondiki yerlik xelqlerning heq-hoquqlirigha keng kölemlik xilapliq qilishning "Bixeterlik xewpini éghirlashturudighanliqi" tekitlen'gen. Doklatta, xitay da'irilirining térrorluqqa qarshi turushta xelq'ara ölchemlerge emel qilishi telep qilinip, uning hazirqi siyasiti seweblik tutqun qilin'ghan barliq tutqunlarni derhal qoyup bérishi we ularning namini eslige keltürüshi telep qilin'ghan.

Toluq bet