"2022-йиллиқ бейҗиң қишлиқ олимпик тәнһәрикәт мусабиқиси" ни қандақ байқут қилиш керәк?

Мухбиримиз нуриман
2021-11-22
Share
olimpik-bayqut-namayish-amerika-3.jpg Америкада өткүзүлгән "хитайдики олимпик мусабиқисини байқут қилиш" наразилиқ намайишидин көрүнүш. 2021-Йили 23-июн, вашингтон.
Photo: RFA

"2022-йиллиқ бейҗиң қишлиқ олимпик тәнһәрикәт мусабиқиси" ниң йеқинлишишиға әгишип, хитайға мунасивәтлик һәр қандақ бир тема хәлқара мәтбуатларниң диққитини тартмақта. Болупму хитайниң уйғурларға қаратмилиқ елип бериватқан "ирқий қирғинчилиқи" сәвәбидин һәрқайси кишилик һоқуқ органлири вә тәшкилатлириниң "хитайниң олимпик тәнһәрикәт мусабиқисигә саһибханилиқ қилиш салаһийитиниң йоқлуқи" һәққидики садалири күнсери күчәймәктә.

Канаданиң "йәршари вә почта" ториниң хәвиригә қариғанда, канаданиң "лулулемон" ( Lululemon) намлиқ тәнтәрбийә кийимлири маркисини өз ичигә алған хәлқаралиқ 100 дин артуқ маркиниң пахта мәһсулатлириниң тәминләш зәнҗири мәҗбурий әмгәккә четишлиқ болуш хәвпи барлиқи ашкариланған.

Йеқинда елан қилинған йеңи бир доклатта ашкарилинишичә, хитай ширкәтлири аталмиш "шинҗаң пахтиси" вә пахта мәһсулатлирини шәрқий-җәнубий асия дөләтлиридә пишшиқлап ишләп, хәлқара тәминат зәнҗирини давамлиқ уйғур мәҗбурий әмгикигә четишлиқ болған мәһсулат билән тәминлимәктикән. Доклатта улар "хәлқара даңлиқ маркиларниң хитайдики тәминләш зәнҗиридики пахтиниң келиш мәнбәси уйғур районида икәнлики" хуласисини чиқарған. Кишилик һоқуқ тәшкилатлири вә кишилик һоқуқ паалийәтчилири мәҗбурий әмгәк мәвҗут болған дөләттә олимпикниң өткүзүлүшигә қарши чиққан.

"вашингтон почтиси" гезити алдинқи елан қилған хәвиридә, хитай һөкүмитиниң уйғурларға қаритиватқан ирқий қирғинчилиқи сәвәбидин "2022-йиллиқ бейҗиң қишлиқ олимпик мусабиқиси" ни байқут қилиш тәклипиниң ақсарайға рәсмий йосунда йолланғанлиқини вә президент байденниң мушу айниң ахириғичә бу һәқтә бир қарар чиқиридиғанлиқини билдүргәниди.

Йеқинда хитайниң даңлиқ теннис топ чолпини пең шуәй иҗтимаий алақә торида өзиниң үч йил илгири хитайниң сабиқ муавин баш министири җаң гавли тәрипидин җинсий таҗавузчилиққа учриғанлиқини ейтқандин кейин туюқсиз ғайиб қиливетилгәнлик хәвири кәң тарқалғаниди. Дуняниң һәр қайси җайлиридики тәнһәрикәтчиләр вә тәнтәрбийә тәшкилатлири бу хил "ғайиб қиливетиш" ни қаттиқ әйиблигән. Кишилик һоқуқ тәшкилатлири вә бир қисим тәнһәрикәтчиләр пең шуәйниң ғайиб қиливетилишидәк кишилик һоқуқ дәпсәндичиликлири түпәйлидин тәнһәрикәтчиләр вә һәрқайси демократик дөләтләрдин "2022-йиллиқ бейҗиң қишлиқ олимпик мусабиқиси" ни байқут қилишқа чақириқ қилған.

Канада һөкүмитиниң сабиқ ярдәмчи муавин министири, һазир оттава университети аммиви вә хәлқара ишлар институти хитай ишлири мутәхәссиси маргарет маккуйг җонстон ханим оттава пуқраси гезитидә "биз 2022-йиллиқ қишлиқ олимпик тәнһәрикәт мусабиқисини байқут қилишимиз керәк-әмма қандақ байқут қилиш керәк?" сәрләвһилик бир мақалә елан қилған. У мақалисидә, 2008-йиллиқ бейҗиң олимпик тәнһәрикәт мусабиқисидә хитайниң кишилик һоқуқ мәсилилирини яхшилайдиғанлиқиға вәдә бәргәнликини, лекин кишилик һоқуқ мәсилисидә һечқандақ яхшилиниш болмайла қалмастин техиму еғирлашқанлиқини, шуңа хитайниң "2022-йиллиқ бейҗиң қишлиқ олимпик мусабиқиси" һәққидә бәргән һечқандақ вәдисигә ишәнгили болмайдиғанлиқини тәкитлигән.

Түркийә һаҗәттәпә университетиниң оқутқучиси, истратегийә мутәхәссиси әркин әкрәм әпәнди "2022-йиллиқ бейҗиң қишлиқ олимпик мусабиқиси" ни байқут қилиш һәққидә тохтилип мундақ деди: "байқут қилиш бир қанчә хил шәкилдә болиду. Олимпик мусабиқисини хитайдин йөткәшкә әмди үлгүрмәйду. Әмди дипломатик байқут қилғанда дөләт рәһбәрлири вә муһим сиясийонлар бармайду".

Әнглийә авам палатаси йеқинда "2022-йиллиқ бейҗиң қишлиқ олимпик мусабиқиси" ни байқут қилиш қарарини мақуллиған иди. Парламент мақуллиған қарарнамисигә асасән, хитайниң уйғурларға қаратқан ирқий қирғинчилиқ җинайитини тохтатмиса һәмдә әнглийә сиясийонлири вә пуқралириға қоюлған ембарголарни бикар қилмиса, әнглийә һөкүмәт әмәлдарлири 2022-йиллиқ бейҗиң қишлиқ олимпик тәнһәрикәт мусабиқисигә қатнишишни рәт қилидикән.

Дуня уйғур қурултийи лондон ишханисиниң мудири рәһимә мәһмут ханим бу һәқтә мундақ деди: "әнглийә һөкүмити олимпик мусабиқисини пүтүнләй байқут қилиш имкансиз болғачқа хитайниң уйғурларға йүргүзүватқан қирғинчилиқи түпәйлидин дипломатик байқут қилишни қарар қилған".

Хәлқара олимпик комитети узун буян елип бериливатқан "2022-йиллиқ бейҗиң қишлиқ олимпик мусабиқиси" ни байқут қилиш чақириқлириға җаваб бәрмигән. 2022-Йиллиқ олимпик мусабиқиси кишилик һоқуқ тәшкилатлири хитайниң 1 милйон 800 миңдин артуқ уйғурни лагерларға солиғанлиқи, уйғур аяллирини системилиқ мәҗбурий туғмас қилғанлиқи, уйғурларниң кәң көләмдә мәҗбурий әмгәккә селиниватқанлиқи һәққидики испатларға асасән "2022-йиллиқ бейҗиң қишлиқ олимпик мусабиқиси" ни "ирқий қирғинчилиқ олимпики" дәп атиған. Хәлқара олимпик комитети вә канада олимпик комитети (COC) олимпик мусабиқисини "пүтүн дунядики тәнһәрикәтчиләрни уюштуруш" күчигә игә, дәп тәшвиқ қиливатқан болсиму, көзәткүчиләр "бу мусабиқә хитайниң кишилик һоқуқ дәпсәндичиликини һәл қилмайду бәлки җинайәтлирини ақартиш ролини ойнайду, дәп қариған".

Ахирида әркин әкрәм әпәнди йәнә мундақ деди: "әгәр америка башчилиқидики демократик дөләтләр бейҗиң қишлиқ олимпик мусабиқисини дипломатик байқут қилиш қарарини чиқирип сиясийонлар олимпик мусабиқисигә қатнашмисса, хитайниң инавитини чүшүрүш билән бир вақитта, бу қирғинчилиқ олимпикни қоллимайдиғлиқини ениқ ипадилигән болиду".

Адәттә олимпик мусабиқисиниң әнәниси бойичә америка вә башқа дөләтләр мусабиқигә юқири дәриҗилик әмәлдарлар өмики әвәтидиған болуп, бу йил 7-айда токйода өткүзүлгән олимпик мусабиқисигә биринчи ханим җил байден америка тәнһәрикәтчилиригә йетәкчилик қилип барғаниди. Әгәр бейҗиң қишлиқ олимпики байқут қилинған тәқдирдә, америка униңға һечқандақ дипломатини әвәтмәйдикән, әмма тәнһәрикәтчиләр берип мусабиқигә қатнишиверидикән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт