"2022-Yilliq béyjing qishliq olimpik tenheriket musabiqisi" ni qandaq bayqut qilish kérek?

Muxbirimiz nur'iman
2021-11-22
Share
olimpik-bayqut-namayish-amerika-3.jpg Amérikada ötküzülgen "Xitaydiki olimpik musabiqisini bayqut qilish" naraziliq namayishidin körünüsh. 2021-Yili 23-iyun, washin'gton.
Photo: RFA

"2022-Yilliq béyjing qishliq olimpik tenheriket musabiqisi" ning yéqinlishishigha egiship, xitaygha munasiwetlik her qandaq bir téma xelq'ara metbu'atlarning diqqitini tartmaqta. Bolupmu xitayning Uyghurlargha qaratmiliq élip bériwatqan "Irqiy qirghinchiliqi" sewebidin herqaysi kishilik hoquq organliri we teshkilatlirining "Xitayning olimpik tenheriket musabiqisige sahibxaniliq qilish salahiyitining yoqluqi" heqqidiki sadaliri künséri kücheymekte.

Kanadaning "Yershari we pochta" torining xewirige qarighanda, kanadaning "Lululémon" ( Lululemon) namliq tenterbiye kiyimliri markisini öz ichige alghan xelq'araliq 100 din artuq markining paxta mehsulatlirining teminlesh zenjiri mejburiy emgekke chétishliq bolush xewpi barliqi ashkarilan'ghan.

Yéqinda élan qilin'ghan yéngi bir doklatta ashkarilinishiche, xitay shirketliri atalmish "Shinjang paxtisi" we paxta mehsulatlirini sherqiy-jenubiy asiya döletliride pishshiqlap ishlep, xelq'ara teminat zenjirini dawamliq Uyghur mejburiy emgikige chétishliq bolghan mehsulat bilen teminlimektiken. Doklatta ular "Xelq'ara dangliq markilarning xitaydiki teminlesh zenjiridiki paxtining kélish menbesi Uyghur rayonida ikenliki" xulasisini chiqarghan. Kishilik hoquq teshkilatliri we kishilik hoquq pa'aliyetchiliri mejburiy emgek mewjut bolghan dölette olimpikning ötküzülüshige qarshi chiqqan.

"Washin'gton pochtisi" géziti aldinqi élan qilghan xewiride, xitay hökümitining Uyghurlargha qaritiwatqan irqiy qirghinchiliqi sewebidin "2022-Yilliq béyjing qishliq olimpik musabiqisi" ni bayqut qilish teklipining aqsaraygha resmiy yosunda yollan'ghanliqini we prézidént baydénning mushu ayning axirighiche bu heqte bir qarar chiqiridighanliqini bildürgenidi.

Yéqinda xitayning dangliq ténnis top cholpini péng shu'ey ijtima'iy alaqe torida özining üch yil ilgiri xitayning sabiq mu'awin bash ministiri jang gawli teripidin jinsiy tajawuzchiliqqa uchrighanliqini éytqandin kéyin tuyuqsiz ghayib qiliwétilgenlik xewiri keng tarqalghanidi. Dunyaning her qaysi jayliridiki tenheriketchiler we tenterbiye teshkilatliri bu xil "Ghayib qiliwétish" ni qattiq eyibligen. Kishilik hoquq teshkilatliri we bir qisim tenheriketchiler péng shu'eyning ghayib qiliwétilishidek kishilik hoquq depsendichilikliri tüpeylidin tenheriketchiler we herqaysi démokratik döletlerdin "2022-Yilliq béyjing qishliq olimpik musabiqisi" ni bayqut qilishqa chaqiriq qilghan.

Kanada hökümitining sabiq yardemchi mu'awin ministiri, hazir ottawa uniwérsitéti ammiwi we xelq'ara ishlar instituti xitay ishliri mutexessisi margarét makkuyg jonston xanim ottawa puqrasi gézitide "Biz 2022-yilliq qishliq olimpik tenheriket musabiqisini bayqut qilishimiz kérek-emma qandaq bayqut qilish kérek?" serlewhilik bir maqale élan qilghan. U maqaliside, 2008-yilliq béyjing olimpik tenheriket musabiqiside xitayning kishilik hoquq mesililirini yaxshilaydighanliqigha wede bergenlikini, lékin kishilik hoquq mesiliside héchqandaq yaxshilinish bolmayla qalmastin téximu éghirlashqanliqini, shunga xitayning "2022-Yilliq béyjing qishliq olimpik musabiqisi" heqqide bergen héchqandaq wedisige ishen'gili bolmaydighanliqini tekitligen.

Türkiye hajettepe uniwérsitétining oqutquchisi, istratégiye mutexessisi erkin ekrem ependi "2022-Yilliq béyjing qishliq olimpik musabiqisi" ni bayqut qilish heqqide toxtilip mundaq dédi: "Bayqut qilish bir qanche xil shekilde bolidu. Olimpik musabiqisini xitaydin yötkeshke emdi ülgürmeydu. Emdi diplomatik bayqut qilghanda dölet rehberliri we muhim siyasiyonlar barmaydu".

En'gliye awam palatasi yéqinda "2022-Yilliq béyjing qishliq olimpik musabiqisi" ni bayqut qilish qararini maqullighan idi. Parlamént maqullighan qararnamisige asasen, xitayning Uyghurlargha qaratqan irqiy qirghinchiliq jinayitini toxtatmisa hemde en'gliye siyasiyonliri we puqralirigha qoyulghan émbargolarni bikar qilmisa, en'gliye hökümet emeldarliri 2022-yilliq béyjing qishliq olimpik tenheriket musabiqisige qatnishishni ret qilidiken.

Dunya Uyghur qurultiyi london ishxanisining mudiri rehime mehmut xanim bu heqte mundaq dédi: "En'gliye hökümiti olimpik musabiqisini pütünley bayqut qilish imkansiz bolghachqa xitayning Uyghurlargha yürgüzüwatqan qirghinchiliqi tüpeylidin diplomatik bayqut qilishni qarar qilghan".

Xelq'ara olimpik komitéti uzun buyan élip bériliwatqan "2022-Yilliq béyjing qishliq olimpik musabiqisi" ni bayqut qilish chaqiriqlirigha jawab bermigen. 2022-Yilliq olimpik musabiqisi kishilik hoquq teshkilatliri xitayning 1 milyon 800 mingdin artuq Uyghurni lagérlargha solighanliqi, Uyghur ayallirini sistémiliq mejburiy tughmas qilghanliqi, Uyghurlarning keng kölemde mejburiy emgekke séliniwatqanliqi heqqidiki ispatlargha asasen "2022-Yilliq béyjing qishliq olimpik musabiqisi" ni "Irqiy qirghinchiliq olimpiki" dep atighan. Xelq'ara olimpik komitéti we kanada olimpik komitéti (COC) olimpik musabiqisini "Pütün dunyadiki tenheriketchilerni uyushturush" küchige ige, dep teshwiq qiliwatqan bolsimu, közetküchiler "Bu musabiqe xitayning kishilik hoquq depsendichilikini hel qilmaydu belki jinayetlirini aqartish rolini oynaydu, dep qarighan".

Axirida erkin ekrem ependi yene mundaq dédi: "Eger amérika bashchiliqidiki démokratik döletler béyjing qishliq olimpik musabiqisini diplomatik bayqut qilish qararini chiqirip siyasiyonlar olimpik musabiqisige qatnashmissa, xitayning inawitini chüshürüsh bilen bir waqitta, bu qirghinchiliq olimpikni qollimaydighliqini éniq ipadiligen bolidu".

Adette olimpik musabiqisining en'enisi boyiche amérika we bashqa döletler musabiqige yuqiri derijilik emeldarlar ömiki ewetidighan bolup, bu yil 7-ayda tokyoda ötküzülgen olimpik musabiqisige birinchi xanim jil baydén amérika tenheriketchilirige yétekchilik qilip barghanidi. Eger béyjing qishliq olimpiki bayqut qilin'ghan teqdirde, amérika uninggha héchqandaq diplomatini ewetmeydiken, emma tenheriketchiler bérip musabiqige qatnishiwéridiken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet