Белгийәдики аблимит турсун 18 күндин буян алақиси үзүлгән аяли вә балилири билән телефонда қайта көрүшкән

Мухбиримиз гүлчеһрә
2019-06-19
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Белгийәдә сиясий панаһлиқ илтимаси қобул қилинған уйғур аблимит турсун әпәнди. (Вақти вә орни ениқ әмәс)
Белгийәдә сиясий панаһлиқ илтимаси қобул қилинған уйғур аблимит турсун әпәнди. (Вақти вә орни ениқ әмәс)
Ablimit Tursun ependi teminligen

Биз өткән һәптә белгийәдә панаһлиниватқан аблимит турсунни зиярәт қилип, униң аяли 43 яшлиқ һөрийәт абдулланиң бейҗиңдики белгийә әлчиханисиниң чақиртиши билән 5 яштин 17 яшқичә болған 4 пәрзәнтини елип виза елиш үчүн 28-май күни әлчиханиға киргинидә, белгийә әлчиханисиниң һөрийәт абдулла вә униң пәрзәнтлириниң визисиниң 3 айда чиқидиғанлиқини ейтқанлиқи, әмма һөрийәт абдулла балилири вә өзиниң хитайниң тәһдитигә учраватқанлиқи, өзлириниң хәтәр астида қалғанлиқини билдүрүп, белгийә әлчиханисидин қоғдашни тәләп қилғинида, әлчихана хадимлириниң уларниң өтүнүшлиригә қаримай, әлчиханидин қоғлап чиқирип бейҗиң сақчилириға тапшуруп бәргәнлики, 31-май күни сақчиларниң уларниң ятиқиға бесип кирип, һөрийәт абдулланиң телефонини тартивалғанлиқи, шуниңдин буян аблимит турсунниң улар билән болған пүтүн алақиси үзүлүп зор тәшвиш ичидә қалғанлиқини аңлатқан идуқ.

Әмма, 14‏-июн күни америкадики «ташқи сиясәт» журнилида бу һәқтә мәхсус хәвәр елан қилинип, белгийә тәрәпниң «бу вәқәни хитай билән болған тоқунушқа айландуруштин сақлинишиниң белгийәдәк кичик дөләт үчүн ақиланә болидиғанлиқи» ни билдүргәнлики ашкариланди. 

18-Июн күни «нюйорк вақти» гезитидиму «бейҗиңдики белгийә әлчиханисидикиләр ярдәм издәп киргән бир мусулман аилисини иттирип чиқарди» дегән темида тәпсилий хәвәр елан қилинип, дүшәнбә күни белгийә даирилириниң аблимитниң аилисиниң мәсилисини һәл қилиш үчүн мәхсус бейҗиңға дипломат әвәткәнлики, һалбуки мәтбуатта ғулғула қозғиған мәзкур мәсилигә қарита хитай һөкүмитиниң баянатчиси лукаңниң «бу иштин хәвирим йоқ» дәп җаваб бәргәнлики қәйт қилинди. 

Хәвәрдә йәнә белгийә әлчиханисиниң қилмишиниң кишилик һоқуқ көзәткүчилириниң ортақ тәнқидигә учраватқанлиқи көрситилип, уларниң хитай һөкүмитиниң милйондин артуқ уйғурни йиғивелиш лагерлириға қамап, һәтта лагер сиртидики уйғурларниму юқири техникилиқ көзитиш системиси вә қорал күчи билән контрол қилип, бу районни пүтүнләй үсти очуқ түрмигә айландурған бир пәйттә белгийә әлчиханисиниң, өзидин ярдәм вә қутқузуш тәләп қилип киргән уйғур аилисини иттирип чиқиришини «мәсулийәтсизлик вә рәһимсизлик» дәп тәнқид қиливатқанлиқи оттуриға қоюлған. Хәвәрдә йәнә кишилик һоқуқ паалийәтчилириниң белгийә вә башқа дөләтләрни уйғурларни қоғдаш үчүн белгийә өткүзгән бундақ сәвәнликниң қайта йүз беришиниң алдини елишқа чақирғанлиқи илгири сүрүлгән. 

Биз аблимит турсун әпәндини қайта телефон арқилиқ зиярәт қилип белгийә даирилириниң хитайға вә уйғур дияриға дипломат әвәткәндин кейин йәнә қандақ нәтиҗиләр болғанлиқини соридуқ. Аблимит әпәнди белгийә даирилири техи өзи билән бу һәқтә көрүшмигән болсиму, лекин шу хәвәрләрдин кейин хитай даирилириниң аялиниң телефонини қайтуруп бәргәнликини, өзиниң 18-июн күни, йәни аяли вә 4 балиси билән алақиси пүтүнләй үзүлүп 18 күн болғанда улар билән қайта алақә орнатқанлиқини, аяли һөрийәт вә балилириниң өйдә саламәт икәнликидин хәвәр тепип бир аз көңли арам тапқанлиқини, шундақла буниңда хәлқара ахбаратларниң роли чоң дәп қарайдиғанлиқини билдүрди.

Аблимит турсунниң ейтишичә, униң аяли белгийә дипломатлириниң өзлири билән көрүшкән яки көрүшмигәнлики һәққидиму гәп ачмиған, пәқәт қисқичә әһваллашқан. Әмма у аяли вә балилириниң йәнила хитай даирилириниң вәһимиси астида икәнликини һес қилған. 

Мәзкур мәсилә белгийә дөләт ичи һәтта хәлқарадиму бәлгилик инкас қозғиғандин кейин «һеч болмиғанда аблимит әпәндиниң алақиси үзүлгән аяли вә балилири билән қайта алақә бағлиялиғанлиқи бу көңүлсиз мәсилидики бир илгириләш» дәп қәйт қилған бирюссел әркинлик университети профессори ванесса ханим, өзиниң аблимит вә униң аилиси үчүн мәмнун болғанлиқини билдүрүп мундақ деди: «белгийә һөкүмитини йеқинқи йилларда йәни, 2010-йилларниң бешидин башлап һәр йили онлиған уйғур мусапирға қучақ ечишта көрүнәрлик хизмәтләрни қилди дәп қараймән. Белгийәдә мән параңлашқан уйғурлар һәммиси дегүдәк белгийә һөкүмитиниң өзлири үчүн яратқан панаһлиқ шараитлири вә сиясәтлиридин толиму мәмнун иди шундақла белгийәни әркин вә демократийә капаләткә игә дәп қарайтти, әмма уйғур мәсилиси белгийәликләргә нисбәтән аблимит турсун аилиси йүзләнгән җиддий вәзийәт ашкариланғанға қәдәр унчилик тонушлуқ әмәс иди. Аблимитниң аилиси учриған бу пәвқуладдә мәсилә мениңчә аблимит билән тәң пүтүн уйғурларниң вәзийитини ечип көрситип бәрди. Бу, белгийәдики уйғурлар үчүн белгийә хәлқи билән өзлириниң азаблирини вә вәзийитини ортақлишишиға пурсәт яратти».

Ванесса ханимниң билдүрүшичә белгийәдә 200 дәк уйғур бар болуп, белгийә уйғур җәмийитиму аблимитниң мәсилисиниң аңлитилишида муһим рол ойниған. 

У йәнә аблимит турсун аилиси учриған мәзкур мәсилиниң сиясий тәрәптинму бәлгилик тәсир пәйда қилғанлиқи һәққидә тохтилип йәнә мундақ деди: «аблимитниң аилиси йүзләнгән вәзийәтниң қозғиған йәнә бир тәсири сиясий тәрәптин болди, йәни, белгийә хәлқи үчүн өзиниң һөкүмитигә инсан һәқлирини һимайә қилишни сиясий вә иқтисадий мәнпәәтлиридин үстүн қоюштәк пиринсипини тәкитләп, һөкүмәтниң бәш кишиниң һаятиниң тәһдит астида қелишида өз мәсулийитини үстигә елишиға түрткә болди. Бу, белгийә һөкүмитиниң демократийә системисиниң илгири сүрүлүши вә давамлишишидиму бир имтиһан болди. Биз буниң пәқәт бир башлиниш болушини, белгийә һөкүмитиниң хитай һөкүмитигә бу аилиниң паспортлирини берип, аблимит турсунниң аилиси билән пат арида җәм болуши үчүн давамлиқ тиришчанлиқ көрситишни үмид қилимиз».

Бу һәқтә мәхсус зияритимизни қобул қилған кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилати хитай бөлүминиң мудири софий ричардсон ханим сөз қилип мундақ деди: «бу, бир кишилик һоқуқ шәрмәндичилики, кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилатимизниң көзитишичә, һазирға қәдәр дуняда мусапир уйғурларни һимайә қилишта бир қисим дөләтләр наһайити пассип болуп кәлгән. Әмма кишилик һоқуқ вә әркинликкә символлуқ ролға игә белгийәдәк бир дөләтниң бу хаталиқни садир қилишиға адәмниң әқли йәтмәйду. Қандақ инсанлар, инсанларниң хәтәр астида икәнлики, әгәр кочиға чиқириветилсә уларниң һаятиниң тәһдиткә учрайдиғанлиқини билип туруп уларни хәтәргә иттириду?. Бу бәкму әпсуслинарлиқ бир хаталиқ. Бу мәсилидә белгийә һөкүмити һазир өз дөлитидики пуқраларниң вә оргинимизға охшаш хәлқаралиқ кишилик һоқуқ тәшкилатларниң ‹бу вәқәниң қандақ йүз бәргәнлики вә буни һәл қилишта мәсулийәтлирини қандақ ада қилмақчи болуватқанлиқидәк' соаллириға учримақта, белгийә буларға җаваб бериши керәк вә бу мәсулийәттин асанлиқчә қечип қутулалмайду. Мениңчә алди билән белгийә һөкүмити өзиниң хаталиқи сәвәблик тәһдиткә қайта йүзләнгән бу инсанларниң һаятини капаләткә игә қилип қутқузуп елип келишниң йолини издиши, буни һәл қилиш билән тәң, мәзкур мәсилидә сәвәнлик өткүзгән хадимлирини җиддий тәкшүрүп ениқлап, муһим орунларға мунасип мәсулийитини ада қилалайдиған инсанларни қоюш керәк дәп ойлаймән».

Аблимит турсун аилиси йүзләнгән вәзийәт һәққидики иҗтимаий таратқулардики инкасларда баян қилинишичә, белгийә ташқи ишлар министирлиқи өзлириниң белгийәниң бейҗиңда турушлуқ әлчиханисидин бир уйғур аилисини хитай сақчилириға тутуп бәргәнликини ақлап, белгийәниң кичик дөләт икәнлики, уларни дәп хитайниң чишиға тегишкә җүрәт қилалмайдиғанлиқини билдүргәнлики ашкариланғандин кейин, явропа комитетиниң президентлиқ орнини көзләватқан белгийә көчмәнләр министириниң һәтта ташқи ишлар министирини қаттиқ сөккәнлики оттуриға чиққан. Бу иш сайлам мәзгилигә тоғра кәлгән болғачқа, уйғур мәсилиси бирдинла дөләтлик мәсилигә айланған. Иҗтимаий таратқулардики инкаслардин мәлум болушичә, аблимит турсунниң аяли һөрийәт ханим вә униң 4 балисиниң вақтинчә панаһлинишини рәт қилған белгийә әлчиханиси вә белгийә ташқи ишлар министирлиқиниң әмдиликтә уларни қутқузуп келиш үчүн җиддий һәрикәт қилишқа мәҗбур болғанлиқи муназирә қилинмақтикән.

Толуқ бәт