Bélgiyediki ablimit tursun 18 kündin buyan alaqisi üzülgen ayali we baliliri bilen téléfonda qayta körüshken

Muxbirimiz gülchéhre
2019-06-19
Élxet
Pikir
Share
Print
Bélgiyede siyasiy panahliq iltimasi qobul qilin'ghan Uyghur ablimit tursun ependi. (Waqti we orni éniq emes)
Bélgiyede siyasiy panahliq iltimasi qobul qilin'ghan Uyghur ablimit tursun ependi. (Waqti we orni éniq emes)
Ablimit Tursun ependi teminligen

Biz ötken hepte bélgiyede panahliniwatqan ablimit tursunni ziyaret qilip, uning ayali 43 yashliq höriyet abdullaning béyjingdiki bélgiye elchixanisining chaqirtishi bilen 5 yashtin 17 yashqiche bolghan 4 perzentini élip wiza élish üchün 28-may küni elchixanigha kirginide, bélgiye elchixanisining höriyet abdulla we uning perzentlirining wizisining 3 ayda chiqidighanliqini éytqanliqi, emma höriyet abdulla baliliri we özining xitayning tehditige uchrawatqanliqi, özlirining xeter astida qalghanliqini bildürüp, bélgiye elchixanisidin qoghdashni telep qilghinida, elchixana xadimlirining ularning ötünüshlirige qarimay, elchixanidin qoghlap chiqirip béyjing saqchilirigha tapshurup bergenliki, 31-may küni saqchilarning ularning yatiqigha bésip kirip, höriyet abdullaning téléfonini tartiwalghanliqi, shuningdin buyan ablimit tursunning ular bilen bolghan pütün alaqisi üzülüp zor teshwish ichide qalghanliqini anglatqan iduq.

Emma, 14‏-iyun küni amérikadiki "Tashqi siyaset" zhurnilida bu heqte mexsus xewer élan qilinip, bélgiye terepning "Bu weqeni xitay bilen bolghan toqunushqa aylandurushtin saqlinishining bélgiyedek kichik dölet üchün aqilane bolidighanliqi" ni bildürgenliki ashkarilandi. 

18-Iyun küni "Nyuyork waqti" gézitidimu "Béyjingdiki bélgiye elchixanisidikiler yardem izdep kirgen bir musulman a'ilisini ittirip chiqardi" dégen témida tepsiliy xewer élan qilinip, düshenbe küni bélgiye da'irilirining ablimitning a'ilisining mesilisini hel qilish üchün mexsus béyjinggha diplomat ewetkenliki, halbuki metbu'atta ghulghula qozghighan mezkur mesilige qarita xitay hökümitining bayanatchisi lukangning "Bu ishtin xewirim yoq" dep jawab bergenliki qeyt qilindi. 

Xewerde yene bélgiye elchixanisining qilmishining kishilik hoquq közetküchilirining ortaq tenqidige uchrawatqanliqi körsitilip, ularning xitay hökümitining milyondin artuq Uyghurni yighiwélish lagérlirigha qamap, hetta lagér sirtidiki Uyghurlarnimu yuqiri téxnikiliq közitish sistémisi we qoral küchi bilen kontrol qilip, bu rayonni pütünley üsti ochuq türmige aylandurghan bir peytte bélgiye elchixanisining, özidin yardem we qutquzush telep qilip kirgen Uyghur a'ilisini ittirip chiqirishini "Mes'uliyetsizlik we rehimsizlik" dep tenqid qiliwatqanliqi otturigha qoyulghan. Xewerde yene kishilik hoquq pa'aliyetchilirining bélgiye we bashqa döletlerni Uyghurlarni qoghdash üchün bélgiye ötküzgen bundaq sewenlikning qayta yüz bérishining aldini élishqa chaqirghanliqi ilgiri sürülgen. 

Biz ablimit tursun ependini qayta téléfon arqiliq ziyaret qilip bélgiye da'irilirining xitaygha we Uyghur diyarigha diplomat ewetkendin kéyin yene qandaq netijiler bolghanliqini soriduq. Ablimit ependi bélgiye da'iriliri téxi özi bilen bu heqte körüshmigen bolsimu, lékin shu xewerlerdin kéyin xitay da'irilirining ayalining téléfonini qayturup bergenlikini, özining 18-iyun küni, yeni ayali we 4 balisi bilen alaqisi pütünley üzülüp 18 kün bolghanda ular bilen qayta alaqe ornatqanliqini, ayali höriyet we balilirining öyde salamet ikenlikidin xewer tépip bir az köngli aram tapqanliqini, shundaqla buningda xelq'ara axbaratlarning roli chong dep qaraydighanliqini bildürdi.

Ablimit tursunning éytishiche, uning ayali bélgiye diplomatlirining özliri bilen körüshken yaki körüshmigenliki heqqidimu gep achmighan, peqet qisqiche ehwallashqan. Emma u ayali we balilirining yenila xitay da'irilirining wehimisi astida ikenlikini hés qilghan. 

Mezkur mesile bélgiye dölet ichi hetta xelq'aradimu belgilik inkas qozghighandin kéyin "Héch bolmighanda ablimit ependining alaqisi üzülgen ayali we baliliri bilen qayta alaqe baghliyalighanliqi bu köngülsiz mesilidiki bir ilgirilesh" dep qeyt qilghan biryussél erkinlik uniwérsitéti proféssori wanéssa xanim, özining ablimit we uning a'ilisi üchün memnun bolghanliqini bildürüp mundaq dédi: "Bélgiye hökümitini yéqinqi yillarda yeni, 2010-yillarning béshidin bashlap her yili onlighan Uyghur musapirgha quchaq échishta körünerlik xizmetlerni qildi dep qaraymen. Bélgiyede men paranglashqan Uyghurlar hemmisi dégüdek bélgiye hökümitining özliri üchün yaratqan panahliq shara'itliri we siyasetliridin tolimu memnun idi shundaqla bélgiyeni erkin we démokratiye kapaletke ige dep qaraytti, emma Uyghur mesilisi bélgiyeliklerge nisbeten ablimit tursun a'ilisi yüzlen'gen jiddiy weziyet ashkarilan'ghan'gha qeder unchilik tonushluq emes idi. Ablimitning a'ilisi uchrighan bu pewqul'adde mesile méningche ablimit bilen teng pütün Uyghurlarning weziyitini échip körsitip berdi. Bu, bélgiyediki Uyghurlar üchün bélgiye xelqi bilen özlirining azablirini we weziyitini ortaqlishishigha purset yaratti".

Wanéssa xanimning bildürüshiche bélgiyede 200 dek Uyghur bar bolup, bélgiye Uyghur jem'iyitimu ablimitning mesilisining anglitilishida muhim rol oynighan. 

U yene ablimit tursun a'ilisi uchrighan mezkur mesilining siyasiy tereptinmu belgilik tesir peyda qilghanliqi heqqide toxtilip yene mundaq dédi: "Ablimitning a'ilisi yüzlen'gen weziyetning qozghighan yene bir tesiri siyasiy tereptin boldi, yeni, bélgiye xelqi üchün özining hökümitige insan heqlirini himaye qilishni siyasiy we iqtisadiy menpe'etliridin üstün qoyushtek pirinsipini tekitlep, hökümetning besh kishining hayatining tehdit astida qélishida öz mes'uliyitini üstige élishigha türtke boldi. Bu, bélgiye hökümitining démokratiye sistémisining ilgiri sürülüshi we dawamlishishidimu bir imtihan boldi. Biz buning peqet bir bashlinish bolushini, bélgiye hökümitining xitay hökümitige bu a'ilining pasportlirini bérip, ablimit tursunning a'ilisi bilen pat arida jem bolushi üchün dawamliq tirishchanliq körsitishni ümid qilimiz".

Bu heqte mexsus ziyaritimizni qobul qilghan kishilik hoquqni közitish teshkilati xitay bölümining mudiri sofiy richardson xanim söz qilip mundaq dédi: "Bu, bir kishilik hoquq shermendichiliki, kishilik hoquqni közitish teshkilatimizning közitishiche, hazirgha qeder dunyada musapir Uyghurlarni himaye qilishta bir qisim döletler nahayiti passip bolup kelgen. Emma kishilik hoquq we erkinlikke simwolluq rolgha ige bélgiyedek bir döletning bu xataliqni sadir qilishigha ademning eqli yetmeydu. Qandaq insanlar, insanlarning xeter astida ikenliki, eger kochigha chiqiriwétilse ularning hayatining tehditke uchraydighanliqini bilip turup ularni xeterge ittiridu?. Bu bekmu epsuslinarliq bir xataliq. Bu mesilide bélgiye hökümiti hazir öz dölitidiki puqralarning we orginimizgha oxshash xelq'araliq kishilik hoquq teshkilatlarning 'bu weqening qandaq yüz bergenliki we buni hel qilishta mes'uliyetlirini qandaq ada qilmaqchi boluwatqanliqidek' so'allirigha uchrimaqta, bélgiye bulargha jawab bérishi kérek we bu mes'uliyettin asanliqche qéchip qutulalmaydu. Méningche aldi bilen bélgiye hökümiti özining xataliqi seweblik tehditke qayta yüzlen'gen bu insanlarning hayatini kapaletke ige qilip qutquzup élip kélishning yolini izdishi, buni hel qilish bilen teng, mezkur mesilide sewenlik ötküzgen xadimlirini jiddiy tekshürüp éniqlap, muhim orunlargha munasip mes'uliyitini ada qilalaydighan insanlarni qoyush kérek dep oylaymen".

Ablimit tursun a'ilisi yüzlen'gen weziyet heqqidiki ijtima'iy taratqulardiki inkaslarda bayan qilinishiche, bélgiye tashqi ishlar ministirliqi özlirining bélgiyening béyjingda turushluq elchixanisidin bir Uyghur a'ilisini xitay saqchilirigha tutup bergenlikini aqlap, bélgiyening kichik dölet ikenliki, ularni dep xitayning chishigha tégishke jür'et qilalmaydighanliqini bildürgenliki ashkarilan'ghandin kéyin, yawropa komitétining prézidéntliq ornini közlewatqan bélgiye köchmenler ministirining hetta tashqi ishlar ministirini qattiq sökkenliki otturigha chiqqan. Bu ish saylam mezgilige toghra kelgen bolghachqa, Uyghur mesilisi birdinla döletlik mesilige aylan'ghan. Ijtima'iy taratqulardiki inkaslardin melum bolushiche, ablimit tursunning ayali höriyet xanim we uning 4 balisining waqtinche panahlinishini ret qilghan bélgiye elchixanisi we bélgiye tashqi ishlar ministirliqining emdilikte ularni qutquzup kélish üchün jiddiy heriket qilishqa mejbur bolghanliqi munazire qilinmaqtiken.

Toluq bet