Bélgiye parlamént ezaliri bélgiye hökümitini Uyghurlar mesiliside “Irqiy qirghinchiliq” dep élan qilishqa chaqirdi

Muxbirimiz nur'iman
2021.02.12
Bélgiye parlamént ezaliri bélgiye hökümitini Uyghurlar mesiliside “Irqiy qirghinchiliq” dep élan qilishqa chaqirdi Yawropa parlaméntida yighin échiliwatqan körünüsh. 2020-Yili 1-öktebir, bélgiye.
REUTERS

11-Féwral bélgiye yishillar patiyesining parlamént ezaliridin samu'il kogolati we wo'utér di wirendt qatarliqlar firansuz we golland tilida “Xitay hakimiyititining Uyghur rayonida yürgüzüwatqan zulumlirini hel qilish charisi” dégen témida 35 betlik doklat teyyarlap parlaménitta tonushturghan. Ular Uyghurlar duch kéliwatqan “Irqiy qirghinchiliq” mesilisini tepsiliy chüshendürüsh arqiliq bilgiye hökümitini xitay hakimiyitining Uyghurlargha yürgüzüwatqan zulumini “Irqiy qirghinchiliq” dep élan qilishqa, yawropa ittipaqi bilen xitay arisidiki soda kélishimge qarshi chiqishqa chaqirghan.

Bélgiye parlamént ezaliri bu chaqiriqini dunya Uyghur qurultiyining wekilliri bilen birliship yazghan bolup, Uyghurlarning nöwette milliy we diniy kimliki tüpeylidin misli körülmigen zulumgha uchrawatqanliqi, xitay hakimiyiti teripidin bir pütün millet süpitide yoqitish nishani boluwatqanliqi delil-ispatlar bilen otturigha qoyulghan.

Bu chaqiriqta xitayning Uyghur ayallirini mejburiy tughmas qilish arqiliq Uyghurlarning tughulush nisbitini qattiq kontrol qilishi, Uyghur balilirini ata-anisidin ayrip yitimxanilargha, yataqliq mekteplerge orunlashturushi qatarliq amillarning “Irqiy qirghinchiliq” ning tipik belgisi ikenlikini tekitligen.

Chaqiriqta yene Uyghurlarning mejburiy emgekke sélinish mesilisi otturigha qoyulghan bolup, bélgiye hökümitining bu mesilige jiddiy qarap, Uyghur mejburiy emgek küchi arqiliq ishlepchiqirilghan tawarlarni import qilishni chekleshni telep qilghan.

Bu chaqiriqni parlaménitta tonushturghan parlamént ezasi samu'il kogolati ependi ziyaritimizni qobul qilip mundaq dédi: “2016-Yilidin bashlap xitay hökümitining Uyghurlarni basturushi künsayin éghirlashti. Buninggha a'it nurghunlighan höjjetler we doklatlar ashkarilandi. Yéqinda BBC agéntliqining lagérlardiki ayallarning kolléktip we sistémiliq basqunchiliqqa uchraydighanliqi heqqidiki xewer keng tarqalghandin kéyin, xelq arisida zor ghulghula peyda qildi. Yishillar partiyesi Uyghurlar uchrawatqan bu heqsizliqqa qarshi turushni wezipimiz dep qariduq we tewekkül qilip bu chaqiriqini otturigha qoyduq. Parlaméntta sani az bolsimu, emma ashu zulumgha uchrawatqan xelqni qoghdashni hemde heriketke ötüshni zörürlükini hés qilghan parlaménit ezaliri bar.”

U yene mundaq dédi: “Rastini éytqanda, parlaméntta bu chaqiriqning qollashqa érishishi, qobul qilinishi we maqullinishi asan'gha toxtimaydu. Chünki xitaydin kélidighan bisim we bélgiye hökümiti yüzlinidighan xeter nahayiti chong bolidu. Shunga herqaysi patiyelerning parlamént ezalirigha bu ehwalni chüshendürüsh üchün nahayiti uzun waqit we tirishchanliq kétidu. Xelq arisda xitayda bir ishlarning xata boluwatqanliqini chüshen'gen wijdanliq kishler köpeydi. Shunga men ümidwar. Ishinimenki, xelqning awazi parlamént ezalirigha tesir qilidu. Yalghuz bélgiyela emes, kelgüsidiki bir qanche hepte ichide bashqa döletlernimu sépimizge qoshulidu, dep qaraymen.”

Firansiyediki Uyghur institutining bashliqi dilnur reyhan xanim amérika xitayning Uyghurlargha qaratqan zulumlirini “Irqiy qirghinchiliq” dep élan qilghandin kéyin, en'gliye, firansiye qatarliq döletlerde teklip-layihelerning sunulghanliqini, yawropa döletliridimu bir dolqunning qozghiliwatqanliqni bildürdi.

Dunya Uyghur qurultiyi 11-féwral mexsus bayanat élan qilip, bélgiye awam palatasida parlamént ezalirining Uyghurlarni qollash we qoghdash üchün sun'ghan teklip layihesini alqishlidi. Dunya qurultiyining re'isi dolqun eysa ependi bayanatta mundaq dégen: “Yawropa ittipaqi we uninggha eza döletlerning xitay hakimiyitining Uyghurlargha qaritilghan jinayitini ‛irqiy qirghinchiliq‚ dep étirap qilidighan peyt keldi. Men bélgiye hökümitining ‛Uyghur qirghinchiliqi‚ ni resmiy étirap qilishni we konkrét heriket qollinishini ümid qilimen.”

Samu'il kogolati ependining bildürüshiche, bu teklip-layihe parlamétta nahayiti yaxshi tonushturulghan. Yéqinqi bir mezgil ichide awazgha qoyushni pilanlawétiptu. Ular dunya Uyghur qurultiyi we bélgiye Uyghur jem'iyiti bilen yéqin hemkarliq ornatqan bolup, bélgiye palaménitida ziyankeshlikke uchrighan Uyghurlarni parlaméntta guwahliq bérishke orunlashturidiken.

Bélgiye Uyghur jem'iyitining ammiwi munasiwet we teshwiqat ishlirigha mes'ul xadimi ekber tursun ependi bélgiyede boluwatqan bu tereqqiyatlar heqqide melumat bérip, mundaq dédi: “Samu'il kogolati ependi bilen 2019-yildin bashlap alaqiliship kéliwatimiz. Xitay bélgiyede tetür teshwiqatlirini dawam qiliwatqan bolsimu, emma dawayimiz heqliq bolghachqa yéshlilar partiyesi bu heqliq dawani qollidi.”

Melum bolushiche, xitayning bélgiyede turushluq elchixanisi özining tor bétide, Uyghurlarning yaxshi yashawatqanliqi, yéshillar partiyesi éytqandek ‛irqiy qirghinchliq‚ ning yoqluqi heqqide bayanat bergen. Xitay elchixanisi yene bélgiye hökümitige xet yézip, Uyghur mesilisining bélgiye parlaméntida munazire qilinmasliqi heqqide bésim ishletken.

Samu'il kogolati ependi bu heqte mundaq dédi: “Bélgiyediki xitay elchixanisidin kelgen bu küchlük inkasqa heyran qalmiduq. Elchixana parlaméntqa xet yézip, palaménitta Uyghurlar heqqidiki teklip layihening qobul qilinmasliqini telep qilghan. Bizni chöchütkini xitaygha oxshash üchinji bir döletning bélgiyedek démokratik döletning parlaméntida némilerni munazire qilidighanliqigha arilishalishi we bir qisim parlamént ezalirining buninggha inkas bildürmesliki. Lékin biz xelqtin we bir qisim muhim parlamént ezalirining qollishigha érishtuq. Méningche, Uyghurlar uchrawatqan zulumgha qiliniwatqan sükütni buzushning, emeliy heriket qilishning zamani keldi.”

Samu'il kogolati ependi bélgiye hökümitidin nahayiti ümdwar bolup, axirida munularni qoshumche qildi: “Haman bir küni, qanche baldur bolsa shunche yaxshi, bélgiye bu teklip layihesi resmi qobul qilidu we xitayning Uyghurlargha yürgüzüwatqan basturushini ‛irqiy qirghinchiliq‚ jinayti dep resmi étirap qilidu.”

Gerche amérika tashqiy ishlar ministirliqi we kanada parlaménti xitay hakimiyiti Uyghurlargha “Irqiy qirghinchiliq” yürgüziwatidu dep élan qilghan bolsimu, emma hazirghiche héchbir yawropa döliti ularning qararigha egeshmigen. Eger bélgiye parlaménitida sunulghan bu layihe muweppiqiyet qazansa, bélgiye Uyghur mesilisi boyiche “Irqiy qirghinchiliq” ni élan qilishta amérika hökümitige egiship mangghan tunji yawropa döliti bolup qalidiken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.