Gérmaniyelik muxbir: "Shinjangda tartqan süretlirimiz sel tutuq, emma bir nerse éniq: u bolsimu wehime"

Muxbirimiz nur'iman
2021-06-08
Share
Xitay Uyghur rayonida Xitay da'irilirining Uyghurlargha qaratqan türlük bésimi we diniy étiqad cheklimiliri Uyghurlarni chüshkünleshtürmekte. 2009-Yili 17-iyul, ürümchi.
AFP

Amérika tashqiy ishlar ministirliqi 19-yanwar küni xitay hökümitining Uyghur rayonidiki Uyghurlargha qaratqan keng kölemlik basturushini resmiy "Irqiy qirghinchiliq" we "Insaniyetke qarshi jinayet" dep békitkendin kéyin, en'giliye parlaménti, kanada parlaménti, gollandiye parlaménti we litwa parlaménti qatarliq besh dölet apparatimu arqa-arqidin xitayning Uyghur we bashqa türkiy milletlerge qaratqan basturushlirini "Irqiy qirghinchiliq" dep élan qildi.

En'gliyediki musteqil "Uyghur sot kollégiyesi" mu xitayning Uyghurlar üstidin élip bériwatqan irqiy qirghinchiliqini bahalashni meqset qilghan tunji qétimliq ispat anglash yighinining 4-iyundin 7-iyun'ghiche élip bérilidighanliqini élan qilidi.

Xitay hökümitining Uyghur rayonidiki jinayetlirini tunji qétim sotlashtek bu tarixiy sotning échilish waqti yéqinlashqanséri, xitay hökümiti "Uyghur sot kollégiyesi" ning tor bétini qalaymiqanlashturush, kollégiyening sotchiliri we adwokatlirigha shexsiy hujum qilish, ispat anglash yighinida guwahliq bérishke teyyarliniwatqan lagér shahitlirigha qarita bohtan chaplash xaraktérlik hujum qilish qatarliq usullar arqiliq ispatlarning xelq'ara taratqularning aldida ashkara bolushigha tosqunluq qilishqa urun'ghan.

Uningdin bashqa girmaniyediki "Eynek" gézitining aldinqi hepte élan qilghan "Shinjangdiki disnéy baghchisida xitayning Uyghurlargha yürgüzüwatqan zulumi" serlewhilik maqalisige qarighanda, xitay hökümiti Uyghur rayonida bir "Sehne" yasap, sehnide "Xushal yashawatqan Uyghur" obrazini yaritishqa küchewatmaqta iken.

Mezkur maqalige qarighanda, aptor xitay hakimiyitining xelq'aragha körsetken we körsitiwatqan "Muztaghning peqetla körün'gen qismi" ning astidiki yoshurun bölikini körüp béqish üchün Uyghur rayonini ziyaret qilghan.

Aptor maqalide mundaq deydu: "Biz bir hepte waqit ichide bu rayonni aylinip sayahet qilimiz. Merkiziy sheher urumchi, turpan yéziliri, uyqudiki sheher yarkent we bostanliq sheher qeshqerni ziyaret qilimiz."

Maqalide bu yilqi musulmanlarning roza hiyt küni, yeni 13-may künide xitay döletlik téléwiziye istansisining ikki uchquchisiz kamérasining neq meydanni süretke alghanliqi, bu körünüshlerni xitay teshwiqat qanallirining ijtima'iy alaqe torlirida tarqitidighanliqi yézilghan. Maqalide yene: "Ular bu süretlerni béyjingdiki rehberlerge we xelq'aragha körsitish arqiliq Uyghurlarni öz en'enisi boyiche erkin halda yashawatqanliqini ispatlawatqandek qilidu," dep tekitligen.

Ramazan bashlinishi bilen xitay hökümitining Uyghurlarni meschitlerge bérishqa ündep hetta mejburlawatqanliqi, emma 4 yildin buyan dawam qiliwatqan diniy kimliki tüpeylidin tutulush dolqunidin qorqup ketken xelq ammisining, meschitke bérishqa zorlisimu, bérishqa jür'et qilalmaywatqanliqi radiyomiz teripidinmu delillen'gen idi.

Xitay tashqiy ishlar ministirliqining bayanatchisi xu'a chünying 26-mart muxbirlarni kütüwélish yighinida "Shinjangda hergizmu milliy mesile, diniy mesile yaki kishilik hoquq mesilisi mewjut emes" déyish arqiliq Uyghurlarning milliy we diniy kimliki tüpeylidin lagérlargha, türmilerge soliniwatqanliqini inkar qilghan idi.

Yéqinda amérikadiki Uyghur kishilik hoquq qurulushi xitay hökümitining Uyghur diniy zatlirigha qaratqan basturushi heqqide bir parche muhim doklat élan qilip, Uyghurlarning diniy kimlikige qaritilghan hujumning kölimi we derijisini yorutup bergen idi. Bu doklatta 2014-yildin bashlap Uyghur rayonida tutqun qilin'ghan, késiwétilgen we yaki öltürülgen imamlar we bashqa diniy zatlargha a'it 1046 délo turghuzup chiqilghan. Ular bu reqemni "Muz taghning peqetla körün'gen qismi" dep eskertken.

Melum bolushiche, xitay hakimiyiti xelq'arada Uyghurlar mesilisi seweblik éghir bésimgha duch kéliwatqan bolup, özini aqlash, heqiqetni yoshurush üchün herxil usullarni qollanmaqta iken.

Aptor maqaliside özlirining béyjingdin ürümchige kélip uzun ötmey xitay dölet xewpsizliki idarisining xadimlirining ularning arqisigha chüshkenlikini tilgha alghan. Arqisigha chüshken kishilerni mundaq teswirligen: "Ular adette 20 yashtin 40 yash ariliqidiki teq-turqi oxshash erler, adette béshida shepke, yüzide maska we közide közeynek bolidu. Ularning eng yaqturidighan qoshumche eswabi erler somkisi". Aptor ularni "Kölengge" dep atighan bolup, bir hepte jeryanida kölenggiler ulardin ayrilmighan.

Aptor maqaliside yerkendiki bir qanche meschitke ésilghan qizil lozunkilargha "Eydang, eygo", yeni "Partiyeni söyüng, wetenni söyüng" dégen shu'arlarning hemme yerge ésilghanliqini tekitligen.

Yerlik kadirlar ulargha bir meschitni körsetken. Meschit pakiz iken, lékin aptorning diqqitini tartqini eslide namaz oquydighan kishiler kérip taharet alidighan öyning ishikige xitayche, Uyghurche we in'glizche "Sayahetchiler hajetxanisi" dégen xet yézilghan taxta ésilghan.

U yene maqaliside mundaq dep yazidu: "Uyghurlar öz hayatini nahayiti ita'etmenlik bilen rohsiz bir shekilde yashawétiptu. Bu xil disnéy baghchisidiki oyun'gha aylinip qalghan medeniyet asan assimiliyatsiye bolup kétidu. Uyghurlaning bu xil shekildiki mewjutluqini xitay rehberlirining arzusidek qilidu."

Aptor qeshqer, yerken, ürümchilerde uchratqan taksi shopuri, méhmanxana yénidiki mal satquchi we bashqa yerlerde uchratqan Uyghurlarning söz heriketlirini közetken.

U axrida özi yoluqqan bir kéchik weqeni mundaq dep yazghan: ular bir taksi tosqan. Taksi shopuri Uyghur bolup, ularning chet ellik ikenlikini bilgendin kéyinki ensireshliri heqqide shundaq deydu: "Taksi shopuri bizni tajik dep oylap mashinisigha alghan iken. U bizge: 'siler ketkendin kéyin bizge néme bolghanliqini bilelmeysiler' dédi. Bu bek échinishliq ehwal. Shinjangdin élip ketken süretlirimiz sel tutuq, emma bir nerse éniq: u bolsimu dawamlishiwatqan wehime."

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet