Лагерлар сәвәблик хәлқара олимпик комитетиға бесим күчәймәктә

Мухбиримиз әркин
2019-12-17
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Хитай һөкүмити саһибханилиқ қилмақчи болуватқан 2022-йиллиқ қишлиқ олимпик мусабиқисиниң символи. 2019-1-Өктәбир, бейҗиң.
Хитай һөкүмити саһибханилиқ қилмақчи болуватқан 2022-йиллиқ қишлиқ олимпик мусабиқисиниң символи. 2019-1-Өктәбир, бейҗиң.
AP

Лагерлар сәвәблик бейҗиң қишлиқ олимпик мусабиқисини қайта ойлишиш һәққидә хәлқара олимпик комитетиға бесим күчәймәктә.

2022-Йилдики бейҗиң қишлиқ олимпик мусабиқисигә 2 йил қалған бир мәзгилдә уйғур районидики лагерлар вә мәҗбурий әмгәк сәвәблик хитайниң мәзкур хәлқара мусабиқигә саһибханилиқ қилиш салаһийитигә соал қоюлмақта. Олимпик комитетини хитайниң уйғур райондики кишилик һоқуқ дәпсәндичиликини җавабкарлиққа тартиш, хитайниң қишлиқ олимпик мусабиқисигә саһибханилиқ қилиш салаһийитини қайта ойлишишқа чақириш садалири барғансери күчәймәктә.

«Вашингтон почтиси» гезити 16‏-декабир елан қилған тәһрират мақалисидә хитай һөкүмитиниң йиғивелиш лагерлиридики уйғур тутқунлирини кәң көләмдә завут-карханиларға йөткәп, уйғурларға тутқан муамилидә йеңи кризис яратқанлиқи, олимпик мусабиқисидәк дуняви әһмийити бар бир паалийәтниң лагер қуруп, тутқунларни мәҗбурий әмгәккә селиватқан хитайдәк бир дөләттә өткүзүлүши тоғра боламду, дәп соал қойған. «Вашингтон почтиси» гезитиниң қаришичә, бу соални қоюшқа һазир бәк балдурлуқ қилмайдикән.

Нөвәттә хитайниң олимпик мусабиқиси өткүзүш салаһийитигә соал қойған ялғуз «вашингтон почтиси» гезити әмәс. Йеқинда америка кеңәш палатасиниң 10 нәпәр әзаси хәлқара олимпик комитетиниң президентиға мәктуп йезип, хәлқара олимпик комитетиниң саһибхан шәһәрләр әмәл қилишқа тегишлик йеңи бәлгилимисиниң бейҗиң қишлиқ олимпик мусабиқисидә иҗра қилинишни тәләп қилған. Хәлқара олимпик комитетиниң йеңи бәлгилимисидә хәлқара әһдинамиләрдики кишилик һоқуқ, әмгәк һәқлиригә даир нурғун маддилар қобул қилинип, униң 2024‏-йили иҗра қилинишқа башлайдиғанлиқини елан қилған иди.

Америка кеңәш палата әзалириниң мәктупида хитайниң йеқинда ашкариланған 403 вә 24 бәтлик «шинҗаң һөҗҗәтлири» нәқил кәлтүрүлүп, бу һөҗҗәтләрдә хитай компартийәсиниң «уйғур мусулманлириға қарита шәпқәтсиз вә пәвқуладдә рәвиштә кәң көләмлик тутқун елип барғанлиқиниң ашкариланғанлиқи» ни билдүргән. Мәктупта йәнә әгәр олимпик комитетиниң йеңи бәлгилимиси иҗра қилинмиса, хитайниң қишлиқ олимпик җәрянида кишилик һоқуққа давамлиқ хилаплиқ қилидиғанлиқи, буниңда бейҗиңниң уйғур вә башқа мусулманларға тутқан қорқунчлуқ муамилисини давамлаштуридиғанлиқи тәкитләнгән иди. Хәлқара олимпик комитетини хитайниң кишилик һоқуқ дәпсәндичиликини җавабкарлиққа тартишқа чақириш тоғрисидики садалар дуняда хәлқара олимпик комитети вә хәлқара путбол бирләшмисидәк органларға болған наразилиқ күчийиватқан мәзгилдә оттуриға қоюлди.

Белгийәдики «хәлқара кишилик һоқуқ хизмити» тәшкилатниң программа директори сараһ бруксниң қаришичә, нөвәттә юқириқи тәшкилатларниң кишилик һоқуқ мәсилисидики ролиға болған диққәт күчәймәктә икән. У 17‏-декабир зияритимизни қобул қилип: «мениңчә, нөвәттә хәлқара путбол бирләшмиси яки хәлқара олимпик комитетидәк дуняви тәшкилатларниң өз тәсир күчини қоллинип, кишилик һоқуққа һөрмәт қилишқа капаләтлик қилишни тәләп қилиш чақириқлири күчәйтмәктә,» дәп көрсәтти. Униң илгири сүрүшичә, хәлқара олимпик комитетидәк органларниң өз тәсир күчини ишлитип, кишилик һоқуқни қоғдаш вә уни яхшилашни ишқа ашуруш мәсулийити бар икән. Сараһ брукс мундақ деди: «аммиви тәшкилатларниң хәлқара тәнтәрбийә тәшкилатлириниң олимпик ғайисини етирап қилиши яки кишилик һоқуқни қоғдишини қолға кәлтүрүшкә капаләтлик қилишиниң әһмийити зор. Бу тәшкилатларниң кишилик һоқуқни сөзләш шундақла өзиниң орнидин пайдилинип, кишилик һоқуқни алға сүрүш һәм қоғдаш мәсулийити бар.»

Лекин бәзи мутәхәссисләрниң тәкитлишичә, улар хәлқара олимпик комитетиниң кишилик һоқуқ мәсилисидә иҗабий рол ойнишиға бәк үмидвар қаримайдикән. Фирансийәлик хитайшунас марийә холзман ханим бу қараштики мутәхәссисләрниң биридур. У 17‏-декабир зияритимизни қобул қилип мундақ деди: «мән хәлқара олимпик комитетиниң кишилик һоқуқ мәсилисидә бирәр иш қилип баққанлиқини көрүп бақмидим. Уларниң қандақ қиливатқанлиқини билмидим. Мән пәқәт һазирға қәдәр уларда нурғун хиянәтчилик вәқәлириниң йүз бәргәнликини билимән. Хитай һөкүмити хәлқара олимпик комитетиниң рәһбәрлирини парихор қиливәтти. Мана бу биз көрүп турған мәсилә. Хәлқара олимпик комитети адаләттә турамду, улар хитайда йүз бериватқан ишларға көңүл бөләмду? яки улар хитай һөкүмити бәргән қиммәтлик совғатларни қобул қилип көзини юмамду? мана бу җаваб беришкә тегишлик соал.»

Марийә холзман ханим ғәрбниң савақ елиши керәклики, 2008‏-йилдики олимпик мусабиқиси бейҗиңға берилгәндә нурғун кишилик һоқуқ тәшкилатлириниң буниңға қарши туруп, буниң пәқәт хитайни күчәйтишла ролини ойнайдиғанлиқини агаһландурғанлиқи, һалбуки хитайниң һазирқи реаллиқи буни испатлиғанлиқини билдүрди. У мундақ деди: «биз һазир дуч кәлгән вәзийәт бизниң бурун ейтқанлиримизниң тоғрилиқини испатлиди. 2008‏-Йилдин кейинки һадисиләр шуни испатлиди, хитайда техиму радикал милләтчилик вә һоқуқниң мәркәзлишиши күчәйди. Бастуруш техиму җиддийләшти. Көп хиллиққа болған дүшмәнлик кишини техиму биарам қиларлиқ дәриҗидә еғирлашти. Әлвәттә, бу ши җинпиңниң шәхсий хаһишиға мунасивәтлик болсиму, әмма бу әһвални йәнә хитайниң бурунқи рәһбәрлириниң хаһишидин айрип қарашқа болмайду. Бу вәзийәткә ғәрбниң хитай рәһбәрлиригә изчил йол қоюши түрткә болди.»

Лекин хәлқара олимпик комитетиниң президенти томас бах бу айниң башлирида өткүзүлгән ахбарат йиғинида мухбирларниң олимпик комитети хитайниң уйғурларға тутқан муамилиси сәвәблик қишлиқ олимпик мусабиқисини бейҗиңда өткүзәмду-өткүзмәмду, дегән соалиға дуч кәлгән. Томас бах бу соалға «тәшкили комитет билән диалог елип бериливатиду. Биз бу мәсулийәткә җиддий қараймиз» дәп җаваб бәргән. Лекин у арқидинла йәнә «шундақла биз өзимизниң чәк-чекимизгә қараймиз. Бизниң вәзипимиз вә мәсулийитимиз олимпик мусабиқисидур,» дәп тәкитлигән. Биз шу мунасивәт билән 17‏-декабир күни хәлқара олимпик комитетиға телефон қилип, уларниң пикирини елишқа тиришқан болсақму, лекин җаваб алалмидуқ. Олимпик комитетиниң бир хадиминиң тәлипигә бинаән соалимизни әвәткән болсақму, лекин һазирға қәдәр җаваб кәлмиди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт