Биңтуәнниң 3 тин артуқ пәрзәнт көргәнләрни мукапатлаш қарариниң арқисиға йошурунған сиясий мәқсәтләр

Мухбиримиз меһрибан
2022.06.15
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
pilanliq-tughut-ikki-perzentlik.jpg Хитай аниниң қошкезәк балилирини бағчида ойнитиватқан көрүнүши. 2015-Йили 30-өктәбир.
AFP

Хитайниң “биңтуән гезити” 9-июн күни мәхсус хәвәр елан қилип, биңтуән қармиқида 3 яки 3 тин артуқ пәрзәнтлик болғанларни мукапатлаш вә риғбәтләндүрүш бәлгилимиси чиқарған.

Бәлгилимидә дейилишичә, биңтуән тәвәсидә 3 пәрзәнт яки униңдин җиқ пәрзәнт көргәнләргә дохтурханидики туғуш вә пәрзәнтлирини давалаш һәққи, йәсли һәққи қатарлиқларға иқтисадий ярдәм бериш, хизмәт орнидики дәм елиш күнлиридә, йәр тәқсимати, өй тәқсимати қатарлиқларда етибар бериш, иқтисадий қийинчилиқи барларға һөкүмәт малийәсидин ярдәм аҗритиш қатарлиқлар алаһидә тәкитләнгән.

Мәлумки, бу йил 3-айдин башлап пүтүн пүткүл хитай миқясида 3 пәрзәнтлик болушқа рухсәт қилиш бәлгилимиси йолға қоюлған. Уйғур аптоном районидиму бу бәлгилиминиң 6-айниң 4-күнидин башлап иҗра қилинидиғанлиқи хәвәр қилинған.

Америка чикаго университетниң тәклиплик профессори адвокат тең бияв әпәндиниң қаришичә, биңтуәндә йолға қоюлған “3 тин артуқ пәрзәнтлик болғанларни мукапатлаш вә риғбәтләндүрүш бәлгилимиси” уйғур районидики хитай нопусиниң ешишида түрткилик рол ойнайдикән.

Әмма у 3 пәрзәнтлик болушқа риғбәтләндүрүш сияситиниң ирқий қирғинчилиққа учраватқан уйғурларға нисбәтән һечқандақ әһмийити йоқлиғини билдүрүп: “униң, йәни хитайниң 3 пәрзәнтлик болуш сиясити, нөвәттә шинҗаңда йүргүзүлүватқан ирқий қирғинчилиқ сияситигә нисбәтән ейтқанда һечқандақ тәсири йоқ десәк болиду”, деди.

Тең бияв әпәнди бу сөзини изаһлап йәнә мундақ деди: “хитай илгири иҗра қилинип келиватқан бир пәрзәнтлик пиланлиқ туғут сияситини бикар қилип, 2 пәрзәнтлик, кейинчә 3 пәрзәнтлик болушни йолға қойди. Йәни хитай дөлити миқясидин ейтқанда, бу бәлгилимә сиясий вә иқтисадий мәқсәтни чиқиш қилған. Чүнки хитайда нопусниң қериши униңға еғир иқтисадий зиян елип кәлди. Шуңа у хитайда әмгәк күчлирини яшлаштуруш, иқтисадий үнүмни ашуруш еһтияҗидин бу сиясәтни йолға қойған. Әмма униң шинҗаңда йүргүзгән ирқий қирғинчилиқ сияситидики мәҗбурий туғмас қилиш, мәҗбурий бала чүшүрүш, балиларни ата-анилиридин айриветиш, милйонлиған адәмни лагерларға қамаш һәрикәтлири кәлтүрүп чиқарған уйғур нопусиниң азлишини бу бәлгилимиләр арқилиқ әслигә кәлтүргили болмайду. Бу һәқтики тәтқиқат доклатлиридинму қариғанда нөвәттә уйғурларниң туғуш нисбити төвәнләп, нопуси шиддәт билән азийип кәтмәктә”.

Тең бияв әпәнди бу қарашлирини изаһлап, уйғуршунас доктур адриян зенз тәрипидин 2021-йили 8-айда елан қилинған доклаттики “2040-йилға барғанда пүткүл уйғур миллитиниң көпийиш нисбитидә төт йерим милйон уйғурниң кемийип кетиши еһтимали бар” дегән баянларни нәқил елип өтти.

Вашингтон шәһиридики “коммунизм қурбанлири хатирә фонди” ниң тәтқиқатчиси, доктур адриян зензниң “уйғурларниң нопус үстүнлүкини өзгәртиш қурулуши: бейҗиң даирилириниң җәнубий шинҗаңдики нопусни әлалаштуруш истратегийәси һәққидә тәһлил” темисидики доклати 24-авғуст күни “тәйлор вә франсис гуруһи” башқурушидики “оттура асия тәкшүрүши” журнилиниң 2021-йиллиқ авғуст санида елан қилинғаниди.

Адриян зензниң бу һәқтики ейтқанлириға асасланғанда, кәлгүси 20 йилда тарим вадисидики уйғурларниң нопуси бирнәччә милйон төвәнләш бәдилигә хитай нопусиниң бу җайлардики ешиш нисбити 25 пирсәнткә йетидикән.

Адриян зенз әпәндиниң билдүрүшичә, дәлил-испат тәриқисидә тәртип бойичә берилгән хитайниң һөкүмәт һөҗҗәтлиридин, хитай компартийәсиниң ғәрәзлик вә мәқсәтлик һалда уйғурларниң нопусини тәбиий көпийиштин чәкләватқанлиқи намаян болидикән. Униң доклатида көрситилишичә, хитай һөкүмити бу мәқсәтни әмәлгә ашуруш үчүн, районда мәҗбурлаш түсини алған туғут чәкләш тәдбирлири, лагерларға қамаш вә башқа милләтләргә тойлаштуруш чарилирини иҗра қилмақтикән. Навада әһвал мушу тәриқидә давам қилса, 2040-йилиға барғанда пүткүл уйғур миллитиниң көпийиш нисбитидә төт йерим милйон уйғурниң кемийип кетиши еһтималға толиму йеқин икән.

Голландийәдики уйғур паалийәтчилиридин лагер шаһити қәлбинур сидиқ ханим, 2017-йили өзи дәрс өткән лагерда қиз аялларниң мәҗбурий туғмаслиқ оператсийәси қилдуруш, мәҗбурий дора йегүзүлүш сәвәбидин 18 яштин 40 яшқичә болған 80 пирсәнттин %90 кечә аялниң һейизи тохтап кәткәнликини, лагер сиртидики туғут йешидики уйғур аяллириниңму омумйүзлүк һалда мәҗбурий туғмас қилинишқа учриғанлиқини баян қилип өтти.

Қәлбинур ханимниң билдүрүшичә, нөвәттә уйғур диярида аталмиш “3 пәрзәнтлик болуш, һәтта 3 пәрзәнттин көп пәрзәнт көрүшкә риғбәтләндүрүш” сиясити йолға қоюлған тәқдирдиму, уйғур аяллириниң туғуш иқтидари әслигә кәлмәйдикән, уйғур нопусиниң нормал ешишиму мумкин әмәс икән.

Дуня уйғур қурултийиниң муавин иҗраийә рәиси илшат һәсән әпәндиниң билдүрүшичә, 3 пәрзәнтлик болуш бәлгилимисиниң уйғур районидики хитай нопуси мәркәзләшкән биңтуәндә мукапатлаш вә алаһидә имтиязлар бәдилигә иҗра қилинишида райондики хитайлаштурушни тезлитиштәк сиясий мәқсәт асасий нишан қилинғаникән.

Илшат һәсән әпәнди йәнә йиллардин буян хитайниң “пиланлиқ туғут” сияситиниң қурбаниға айланған, лагерларға қамалған вә мәҗбурий туғмас қилинған уйғурларниң әксичә, нөвәттә уйғур дияридики хитай көчмәнлири нопусиниң һәр хил йоллар арқилиқ шиддәт билән көпийиватқанлиқини селиштуруп өтти.

Униң тәкитлишичә, хитай һөкүмитиниң немә үчүн биңтуәнниң нопусини көпәйтиш һәққидә мәхсус мукапатлиқ бәлгилимә чиқириши вә буниң арқисиға йошурунған сиясий мәқсәт җиддий диққәт қозғиши керәк икән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт