Хитайниң “бир бәлвағ, бир йол” пилани һәм уйғур вә балуҗиларниң кишилик һоқуқ вәзийити музакирә қилинди

Мухбиримиз әркин
2020-05-28
Share
bir-belwagh-bir-yol-shi-jinping.jpg Иккинчи бәлвағ вә йол мунбири йиғинида, хитай президенти ши җинпиң нәқ мәйдандин биваситә тарқитилидиған екранда. 2019-Йили 26-апрел, бейҗиң.
AP

Америка хитайниң уйғур районидики кишилик һоқуқ дәпсәндичиликигә күчлүк инкас қайтуруп, уни җавабкарлиққа тартишқа атланған бир мәзгилдә явропадиму хитайни җавабкарлиққа тартиш һәққидики чуқанлар күчийишкә башлиди. Бәзи явропа сиясийонлириниң тәкитлишичә, явропа иттипақидики дөләтләр “магнитский қануни” яки шуниңға охшаш механизмларни ишлитип, уйғурларни дәпсәндә қиливатқан хитай әмәлдарлирини җавабкарлиққа тартипла қалмай, хитай билән һәмкарлишиватқан явропа ширкәтлиригиму чәк қоюш керәк икән.

Бу пикирни явропа парламентиниң әзаси, фирансийәлик журналист, язғучи вә сиясийон рафаел глукесман вакаләтсиз милләтләр тәшкилатиниң саһибханилиқида өткүзүлгән бир қетимлиқ тор муһакимә йиғинида оттуриға қойған. Өткән һәптә өткүзүлгән бу йиғинға явропадики бәзи сиясийон вә мутәхәссисләр қатнишип, хитайниң “бир бәлвағ, бир йол” пилани вә униң уйғур һәм пакистандики балуҗи хәлқлиригә көрситиватқан тәсири муһакимә қилинғаниди.

Йиғинда рафаел глукесман мундақ дегән: “буниңда биз йолға қойсақ болидиған бәзи чариләр бар. Әлвәттә буниңдики 1-чарә магнитиский қанунидур. Сиз буни мәйли магнитиский қануни, дәп атаң яки немә дәп аташни халисиңиз, шундақ атаң, бу кишилик һоқуқ дәпсәндичиликигә қарита йүргүзүлидиған нишанлиқ ембарго васитисидур. Бу интайин муһим, чүнки бу бизниң башқиларға зулум салғучиларни җавабкарлиққа тартиш қоралимиз. Бу қорал бизниң уйғурларни кәң көләмлик хитайға йөткәш, лагерларға қамаштәк 2-дуня урушидин кейин йүз бәргән әң зор көләмлик көчүрүш қилмиши вә бу қәбиһ җинайәттә җавабкарлиқи бар шәхсләргә нишанлиқ ембарго йүргүзүшимиздә үнүмлүк рол ойнайду”.

Рафаел глукесманниң қәйт қилишичә, нөвәттә явропа парламентиниң бир қанчә комитети бирлишип, хитайда кишилик һоқуқниң дәпсәндә қилинишиға ярдәмләшкән хәлқара ширкәтләрни җавабкарлиққа тартиш һәққидә қанун лайиһәси һазирлимақтикән.

У мундақ дәйду: “мениңчә бизниң кишилик һоқуқ комитети, әдлийә комитети, хәлқара сода комитети бирлишип, тәйярлаватқан һошярлиқни тәкитләш қанун лайиһиси хитайда садир болуватқан кишилик һоқуқ дәпсәндичиликигә ярдәмләшкәнләрни җавабкарлиққа тартишимизда үнүмлүк қорал болуп қалмай, австралийә тәтқиқат орниниң доклатида көрситилгән уйғур мәҗбурий әмгәк күчлирини адидас, найки, айфон ишләшкә селишни җавабкарлиққа тартишимиз үчүнму үнүмлүк қоралдур. Шуңа бу қанун лайиһиси биз үчүн бәк муһим”.

Вакаләтсиз милләтләр тәшкилатиниң саһибханилиқидики бу йиғин бу тәшкилатиниң өткән айда елан қилинған “үч портниң һекайиси: бир бәлвағ, бир йолниң хитай вә пакистандики вакаләтсиз милләтләргә көрсәткән тәсири” намлиқ доклатини тема қилған. Бу доклатта, хитайниң “бир бәлвағ, бир йол” қурулуши уйғур вә балуҗи хәлқлириниң байлиқиниң булаң-талаң қилинип, муһитиниң вәйран қилиниши, мәдәнийити, турмуш усули, тили, диний етиқади вә инсан һәқлириниң системилиқ, пиланлиқ бузғунчилиққа учришиға йол ачқанлиқи, буниңда үрүмчи, гвадар, германийәдики дүсберг қатарлиқ 3 портниң ойнаватқан роли шәрһләнгәниди.

Йиғинда явропа парламентиниң муавин рәиси фабио массимо касталдо явропа иттипақиниң барлиқ васитиләрни қоллинип, явропаниң сода мәнпәәтини қоғдапла қалмай, уйғурларниму қоғдиши керәклики, хитайниң б д т ниң уйғур районида тәкшүрүш елип беришиға йол қоймаслиқи мәсулийәтсизлик икәнликини тәкитлигән.

У мундақ дәйду: “биз барлиқ васитиләрни қоллинип, бизниң сода мәнпәәтимиз вә карханилиримизни қоғдапла қалмаслиқимиз, бәлки йәнә назарәтчилик вәзипимизни атқуруп, алақидар әмгәк күчлириниң әһвалини тәкшүрүшимиз керәк. Әлвәттә мән бу йәрдә нуқтилиқ шинҗаңдики уйғурларни көздә тутуватимән. Бу йәрдә б д т кишилик һоқуқ комиссари мишәл башелейтниң шинҗаңда тәкшүрүш елип бериш тәлипиниң давамлиқ рәт қилинишини әйибләймән. Наһайити ениқки, бу хитайниң өзара көз қулақ болуш вә мәсулийитини ада қилмайватқанлиқиниң бешарити һәм ипадисидур”.

Фабио массимо касталдо йәнә явропа иттипақиниң “гөдәклик” қилмаслиқи, чүнки нурғун дөләтләрниң “бир бәлвағ, бир йол” ни хәлқара иқтисад системисини яхшилашниң зор пурсити, дәп қарайдиғанлиқи, әмма буниң бәдәлсиз кәлмәйдиғанлиқини билдүргән. У мундақ дәйду: “бирақ бу бәдәлсиз әмәс. Бу наһайити ениқ хитайға бағлинип қелиш хәвпи вә явропа қуруқлуқиниң ялғузлишишини кәлтүрүп чиқириду. Биз қәтийлик билән иқтисад вә содидики җәлп қилиш күчимизниң шәрққә қарап қейиши, өлчәм вә әдлийә җәһәттики моделлиқ ролимизни йоқитип қоюшимизниң алдини иелишимиз керәк”.

Йиғинда йәнә сабиқ әнглийә парламент әзаси ирина фон вәйс ханим сөз қилип, өзиниң сода саһәсигә болған башқурушни күчәйтиш тәклипини қоллайдиғанлиқи, мал тәминат зәнҗиригә болған һошярлиқни өстүрүшкә қошулидиғанлиқини билдүрүп, лекин әнглийәниң магнитский қанунини иҗра қилиши үчүн хитайға бағлинип қалмаслиқи керәкликини тәкитлигән.

Ирина фон вәйс мундақ дегән: “әнглийәниң магнитский қануниға охшаш бир қануни бар. У кишилик һоқуққа хилаплиқ қилғучиларға ембарго йүргүзүш, уларниң әнглийәдики мал-мүлкини тоңлитиш васитилиригә игә. Бундақ адәмләр лондонда көп болсиму, лекин һазирға қәдәр буларниң бирәригә бу қанун ишлитилмиди. Мән әнглийә вә лондондики бирәр хитайға бу қанунниң ишлитилгәнликини билмәймән. Қолимизда җаза қорали болсиму, лекин ишлитилмиди. Бу бир сиясий қарар, бу күчни ишлитиш бизниң хитайға бағлинип қелиш-қалмаслиқимизға бағлиқ”.

Йиғинда вакаләтсиз милләтләр тәшкилатиниң сиясәт вә тәтқиқат директори франсеско фернандо мәзкур тәшкилатниң доклатини тонуштуруп, хитайниң “бәлвағ, бир йол” пиланиға һазирға қәдәр нурғун тәнқид чүшкән болсиму, лекин йәрлик милләтләрниң һоқуқиға сәл қаралғанлиқини билдүргән. Униң тәкитлишичә, йәрлик милләтләрниң йәр земини хитайниң “бир бәлвағ, бир йол” пиланиниң һалқилиқ нуқтиси икән.

Франсеско фернандо мундақ дәйду: “бу пилан йолға қоюлғандин бери бихәтәрлик, әмгәк һәқлири, униң пайда-зийини, иқтисадий тәрәққиятқа болған тәсири қатарлиқ җәһәтләрдә нурғун тәнқидләргә учриди. Бу пилан йәнә бейҗиңниң мәблиғи тәрәққий қиливатқан дөләтләрни қәрз патқиқиға паттуруп қойидиғанлиқи, униң чирикликни күчәйтип, зәһәрлик чекимлик содисиға йол ачидиғанлиқи сөзләнди. Әмма биз аз санлиқ милләтләр һоқуқи һәққидә һечнемә һес қилмидуқ. Бу бизниң йәрлик милләтләрниң һоқуқиға диққәт қилишимизға түрткә болди. Һалбуки, уларниң йәр-земини бейҗиңниң мәзкур пиландики һалқилиқ амилдур”.

Франсеско фернандониң тәкитлишичә, уйғур райони хитайниң аталмиш “җуңго чүши” ниң мәркизи нуқтисида болуп, бу район уни чүшиниш үчүн муһим һалқа икән. У мундақ дәйду: “шинҗаңниң аталмиш ‛җуңго чүши‚ниң мәркизи нуқтисидин орун алғанлиқи, бу униң негизлик һалқисини ипадиләйдиғанлиқини чүшиниш бәк муһим. Шу сәвәблик шинҗаң һакимийити уйғур мусулманлирини тәқибләш сәһнисигә айланди. Шуңа, немә үчүн бу районда қуруқлуқ порти қурулуши билән бир вақитта бир милләткә қарита 2-дуня урушидин буянқи әң зор көләмлик тутқун елип берилиду? буниңға һәқиқәтән адәмниң ишәнгүси кәлмәйду”.

Вакаләтсиз милләтләр тәшкилатиниң бу қетимқи тор йиғини дәл мушундақ әһвалда явропа парламентиниң әзалирини, мутәхәссис вә аммиви тәшкилат вәкиллирини тәклип қилип, хитай-пакистан иқтисадий каридори, униң уйғур вә балуҗи хәлқлиригә елип кәлгән бәдили һәққидә пикир алмаштурди.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт