"Bir yol bir belwagh" qurulushi we uning Uyghur hem baluchilargha körsetken tesiri

Muxbirimiz erkin
2019-12-12
Élxet
Pikir
Share
Print
"Bir belwagh bir yol" pilanining xitaydiki teshwiqatliridin körünüsh. 2017-Yili 28-aprél, béyjing.
"Bir belwagh bir yol" pilanining xitaydiki teshwiqatliridin körünüsh. 2017-Yili 28-aprél, béyjing.
AP

Gérmaniyede ötküzülgen yighinda xitayning "Bir yol bir belwagh" qurulushi we uning Uyghur hem baluchilargha körsetken tesiri muzakire qilindi.

Xitay hökümiti özining "Bir belwagh bir yol" qurulushini keng yolgha qoyuwatqan shundaqla pakistan, qazaqistan qatarliq yipek yoli boyidiki döletlerning qollishigha érishiwatqan bir mezgilde bu qurulushning Uyghur we baluchilardek yerlik milletlerning heq-hoquqlirigha körsitiwatqan tesiri xelq'ara jem'iyetning diqqet nuqtisigha aylanmaqta.

11‏-Dékabir küni gérmaniye paytexti bérlinda ötküzülgen "Bir yol bir belwagh" heqqidiki muhakime yighini del mushu mesilige béghishlandi. Yighinda xitayning iqtisadi küchini pesh qilip, yawropadiki bezi döletlerge soda we iqtisadi payda wede qilishi, yawropaning négizlik qimmet qarishigha zor xiris élip kéliwatqanliqi tekitlinip, xitayning "Bir belwagh bir yol" teshebbusining Uyghur, baluchi qatarliq yerlik milletlerge qanchilik éghir yük élip kéliwatqanliqi otturigha qoyulghan shundaqla gérmaniyedek yawropa döletlirining yuqiriqi milletlerge qarita élip bériliwatqan kishilik hoquq depsendichiliki we insanliqqa qarshi jinayetlerge shérik bolup qalmasliqi, buning üchün bu döletlerning derhal tedbir élishi telep qilin'ghan.

"Wakaletsiz milletler we xelqler teshkilati" ning sahibxaniliqida ötküzülgen yighin'gha merkizi londondiki baluchi kishilik hoquq kéngishi, dunya Uyghur qurultiyi, tehdit astidiki xelqler jem'iyiti qatarliq teshkilatlarning wekilliri we pa'aliyetchiler teklip bilen qatnashqan. Yighinda mutexessisler doklat bergen. Terepler "Xitayning 'bir yol bir belwagh' qurulushi we uning az sanliq milletler hoquqigha tesiri" namliq yighinda yene xitayning Uyghur aptonom rayoni we shundaqla pakistanning baluchistan ölkiside quruwatqan ul eslihelirining bu rayonlardiki yerlik xelqlerge qarshi zorawanliq heriketlirini qandaq kücheytiwatqanliqi muzakire qilin'ghan.

Wakaletsiz milletler teshkilatining siyaset we tetqiqat ishliri diréktori férnando burgés 12‏-dékabir ziyaritimizni qobul qilip, bu yighinning gérmaniyede échilishining seweblirini chüshendürdi. U mundaq dédi: "Biz néme üchün bu yighinni gérmaniyede achtuq dégen mesilige kelsek, gérmaniye xitayning eng chong soda shériki. Xitay bu ishta qandaq rol oynishi kérek, dégen mesile biz izchil otturigha qoyup kéliwatqan so'al. Bu nahayiti murekkep mesile bolsimu, lékin bizning qoyghan so'alimiz, xitayning kishilik hoquq depsendichilikige da'ir deliller keng kölemde ashkarilan'ghan bir mezgilde yawropa shirketlirige munasiwetlik. Yeni xitay bilen soda qiliwatqan gérmaniye shirketlirining xitay sadir qiliwatqan qorqunchluq jinayetke shérik bolup qélish mesilisidur. B d t ning kishilik hoquq we soda heqqidiki nizamlirigha asaslansaq, eger bir shirket özining teminat zenjirining birer halqisida kishilik hoquqqa xilap qiliniwatqanliqini bayqisa, uning ehwalni b d t gha melum qilishi telep qilinidu. Hazir bizde kishilik hoquqning éghir depsende qiliniwatqanliqini ispatlaydighan delil bar."

Dunya Uyghur qurultiyining bérlinda turushluq wekili stéfan lampa bu qétimqi yighinda doklat bergen kishilik hoquq pa'aliyetchilirining biri. U doklatida "Bir yol bir belwagh" pilanining Uyghur rayonidiki yerlik xelqlerge élip kelgen tesiri heqqide toxtilip, buning Uyghur rayonida ishqa orunlishishtiki tengsizlik, Uyghur tilining cheklinishi, 3 milyondek Uyghurning lagérlargha qamilishi, diniy étiqad we medeniyetning boghulup, assimilyatsiyening tézlishishini keltürüp chiqarghanliqini ilgiri sürgen. Stéfan lampa 12‏-dékabir ziyaritimizni qobul qilip, özining yighinda sözligen doklati heqqide toxtaldi. U yighinda gérmaniye hökümitining Uyghur rayonidiki kishilik hoquq depsendichilikige qarshi "Magnitiski qanuni" ni ishqa sélishini telep qilghan.

Stéfan lampa mundaq dédi: "Men yighinda sherqiy türkistandiki qorqunchluq weziyet heqqide omumyüzlük toxtilip, dunya Uyghur qurultiyining bérlinda élip bériwatqan pa'aliyetlirini tonushturdum. Buningda dunya Uyghur qurultiyining érishken netijilirini shundaqla nöwette u ishqa ashurushqa tégishlik mesililer heqqide toxtaldim. Bu dégenlik bolupmu gérmaniyede 'magnitiski qanuni' gha oxshash qanun chiqirip, émbargo yürgüzüshning hazirqi muhim mesile ikenlikini tekitlidim. Bu nöwette hökümet ichidiki jiddiy mesile. Uyghur rayonida kishilik hoquqni depsende qiliwatqan emeldarlarni jawabkarliqqa tartish nöwettiki muhim mesile."

Stéfan lampa yighinda xitay hökümitining yéqinda ashkarilan'ghan höjjetlirining Uyghur rayonidiki réyalliqni éniq échip bergenlikini bildürüp, hazir rayondiki partiye emeldarlirigha, kishilik hoquq depsendichilikige arilashqan shirketlerge émbargo yürgüzüshning del waqti ikenliki, gérmaniyening amérikadek "Magnitiski qanuni" chiqirishi kéreklikini tekitligen.

Merkizi londondiki baluchi kishilik hoquq kéngishi "Xitayning 'bir belwagh bir yol' qurulushi we uning az sanliq milletler hoquqigha körsetken tesiri" dégen témidiki mezkur yighinning échilishigha hemkarlashqan teshkilatlarning biridur. Mezkur teshkilatning gérmaniyede turushluq wekili ghulam mustafa 12‏-dékabir ziyaritimizni qobul qilip, "Xitay-pakistan iqtisadi karidori" ning baluchistan xelqige élip kelgen tesiri heqqide toxtaldi. Ghulam mustafa özining tünügünki yighinida doklat bermigen bolsimu, lékin yighin'gha qatnashqanliqini bildürüp, pakistanning baluchilarni basturushigha xitayning yardem bériwatqanliqini bildürdi. Uning ilgiri sürüshiche, xitay pakistan'gha yardem bérishni toxtitip, pakistanning bu rayondiki eskerlirini, özining bu rayondiki ademlirini élip chiqip kétishi kérek iken.

U mundaq deydu: "Xitaydin shuni iltimas qilimen, u pakistan bilen sözliship, bizning pakistan armiyesi bilen emes, pakistan hökümiti bilen diyalog qurushimizgha yardem qilsun. Xitay we pakistan özlirining baluchistandiki herbiy eslihelirini taqap, qoshunlirini baluchistandin élip chiqip kétishi, baluchistan xelqining ma'arip, iqtisadi tereqqiyat, telim-terbiye, ma'arip ishlirigha özlirining ige bolup, ularning tereqqiyatigha yol qoyushi we uninggha yardem bérishi kérek."

Ghulam mustafaning qeyt qilishiche, xitayning pakistan'gha yardemliship, baluchistan xelqining kishilik hoquqni depsende qilishi uning menpe'etige paydiliq emes iken. Ghulam mustafa: "Xitay bu xil kishilik hoquq depsendichilikini shinjangda Uyghurlargha, tibetlerge, hazir emdi xongkongluqlargha sadir qilmaqta. Xitay bizning mesilimizde peqet pakistanning telipini beja keltürmekte," dédi.

Bu qétimqi yighin gérmaniyediki bezi chong shirketlerning Uyghur rayonigha meblegh sélip, zawut qurghanliqi yaki xitayning rayonda digital nazaret sistémisi qurushigha yardem bergenliki ashkarilinip, xelq'ara kishilik hoquq teshkilatlirining tenqidige uchrawatqan mezgilde échildi. Bu heqtiki xewerlerde gérmaniye ziminis shirkitining xitayning digital nazaret sistémisi qurulushigha yardem bergenliki ilgiri sürülgen shundaqla "Tehdit astidiki xelqler" jem'iyiti gérmaniye wolks-wagén shirkitining ürümchidiki aptomobil zawutini taqishini telep qilghan. Lékin wolkis-wagén shirkiti özlirining héchqandaq xata ish qilmighanliqini ilgiri sürgen idi.

Pikirler (0)
Share
Toluq bet