Néshat gündoghdu: “‛bir belbagh bir yol‚ qurulushining teqdiri, xitayning türk dunyasi bilen bolghan munasiwitige baghliq”

Ixtiyariy muxbirimiz arslan
2021-11-16
Share
Néshat gündoghdu: “‛bir belbagh bir yol‚ qurulushining teqdiri, xitayning türk dunyasi bilen bolghan munasiwitige baghliq” Türkiye énirgiye istiratégiyeliri we siyasetliri tetqiqat merkizining tetqiqatchisi, shundaqla “Milat géziti” ning enqere wekili néshat gündoghdu ependi.
RFA/Arslan

Yéqinda “Türkiye-xitay munasiwetliride ‛bir belwagh bir yol‚ pilanining ehmiyiti we türk dunyasi” dégen témida maqale élan qilindi. Bu maqalini türkiye énirgiye istiratégiyeliri we siyasetliri tetqiqat merkizining tetqiqatchisi, shundaqla “Milat géziti” ning enqere wekili néshat gündoghdu ependi yazghan bolup, bu maqale “1-Nöwetlik xelq'araliq türk énirgiye birliki qurultiyi” yighinida oqulghan we shu namliq kitabta neshir qilin'ghan.

Bu maqalide, xitayning “Bir belwagh bir yol” qurulushi istratégiyesining türkiye-xitay iqtisadiy munasiwetlirige élip kelgen pursetler we xewpler tehlil qilin'ghan.

Maqale mundaq bashlan'ghan: “Soghuq munasiwetler urushidin kéyin meydan'gha chiqqan yer sharilishish hadisisi, dunya tertipini qaytidin shekilendürüshke bashlidi. 2000-Yildin kéyin, kapitalistik ishlepchiqirish endizisi özining ul eslihelirini tamamlidi. Erzan baha we süpet telep qilidighan chet el meblighining éshishigha egiship, xitay iqtisadiy jehette örleshke bashlidi. 2008-Yildiki dunyawiy iqtisadiy krizistin kéyin, yer shari iqtisadidiki yéngi bir qutupqa aylan'ghan xitay, özining künséri éshiwatqan iqtisadiy küchini kapaletke ige qilish üchün ‛bir belwagh bir yol‚ qurulushini yolgha qoydi. Xitayning bu pilanining emelge éshishi türkiye we ottura asiya döletlirining buninggha tutidighan pozitisiyige baghliqtur.”

Biz bu maqalidiki muhim niqtilarni yenimu aydinglashturush üchün mezkur maqalining aptori, tetqiqatchi néshat gündoghdu ependi bilen söhbet élip barduq. Ziyaritimizni qobul qilghan nishat ependi, xitayning “Bir belwagh bir yol” pilani toghrisida toxtilip mundaq dédi: “Soghuq munasiwetler urushidin kéyin, xitay özining iqtisadiy küchini amérika bilen riqabetlishishke qaratti. Xitayning 2008-yili otturigha qoyghan ‛bir belwagh bir yol‚ pilanini 2013-yili shi jinpingning textke chiqishi bilen resmiy küntertipke keldi. Xitayning bu pilani eslide alte perqliq liniyedin terkib tapqan bolup, asasliq liniyesi türk dunyasi we kafkaziyeni öz ichige alghan we türkiyedin ötidighan muhim iqtisadiy yoldur. Eger amérika xitaygha qarshi biwasite qedem tashlighan teqdirde, xitayning özining ‛bir belwagh bir yol‚ qurulushidin paydillinip, mumkin qeder amérikaning tesir da'irisidin uzaqta turushni meqset qilidu.”

Néshat gündoghdu ependi, xitayning sherqiy türkistandiki mesililerni hel qilalmasliqi, xitay bilen türk dunyasi otturisida bir yéshilmigen tügünni peyda qilidighanliqini tekitlep, mundaq dédi: “Eslide rusiyening tesir da'irisidiki döletler dep qarilidighan ottura asiya döletliri, bügünki künde xitay üchün bir qoghdinish ötkili bolmaqta. Xitayning bu ötkeldin erkin-azade halette ötelishi, türk dunyasi bilen bolghan munasiwetlirige baghliq. Biraq xitayning türk dunyasi bilen bolghan munasiwetlirining perqliq bir yünilinishte turuwatqanliqini köriwatimiz. Sherqiy türkistan mesilisi xitayning türk dunyasi bilen bolghan munasiwetlirini sezgür bir noqtigha élip baridu. Chünki sherqiy türkistandiki türk qan sistémisidiki xelqlerge yürgüzüliwatqan basturushlar, shundaqla xelq'araliq axbaratlarda bu heqte bériliwatqan xewerler türk dunyasini bi'aram qilidu. Xitayning sherqiy türkistandiki mesililerni hel qilalmasliqi, kelgüside xtay bilen türk dunyasi otturisida mesile yaki melum sürkilishlerning kélip chiqishqa seweb bolidu.”

Néshat gündoghdu ependi, eger xitay sherqiy türkistan'gha yürgüziwatqan siyasitini yumshitish arqiliq türkiye we ottura asiya döletliri bilen bolghan munasiwitini yaxshilimighan teqdirde, u teshebbus qiliwatqan “Bir belwagh bir yol” pilanining emelge ashmaydighanliqini bildürdi. U mundaq dédi: “Türkiye bu jehette ‛bir belwagh bir yol‚ qurulushining eng muhim ötkili hésabilinidu. Yeni istanbuldiki marmara déngizning astidin ötüp yawropagha tutushidighan liniye eng bixeter ötkeldur. Eger xitay sherqiy türkistan'gha qarita yürgüziwatqan siyasitini yumshitish arqiliq, türkiye we ottura asiya döletliri bilen bolghan munasiwitini yaxshilimighan teqdirde, grétsiyening péri portigha oxshash déngiz yollirigha muhtaj haletke chüshüp qalidu. U chaghda xitayning ‛bir belwagh bir yol‚ pilani emelge ashmaydighan weziyet shekillinidu we amérika bilen bolghan munasiwetliridimu özi xalimaydighan bir yolgha kirishke mejbur qalidu.”

Tarixiy menbelerge qarighanda, xitay sulaliliri seddichin sépilini shimaldiki türklerning hujumidin mudapiye körüsh üchün yasighanliqi melum. Néshat gündoghdu ependining bildürüshiche, xitaylarda hazirmu türklerdin xewpsiresh tuyghusi dawam qilmaqta iken. U bu heqte toxtilip mundaq dédi: “Xitay xelqi hazirmu tarixtiki türklerning özlirige salghan wehimisining asaritidin tamamen qutulghini yoq. Seddichidin sépilini yasap mudapiye körüshke mejbur qilghan wehime hazirmu xitay xelqining yoshurun éngida mewjut. Bu wehimining yoqap kétishi asan'gha chüshmeydu. Chünki xitay xelqige erkin dunyaning bir parchisi bolush üchün hörlük bérilishi kérek. Hörlük bérilip herqaysiy xelqler ara tengpungluq hasil qilinsa, andin wehime tuyghusining yoqilidighanliqigha ishinimiz. Xitay gerche iqtisadiy jehette yoquri bir basquchtin ötken bolsimu, kaptalizimning asasiy shertliridin biri bolghan erkinlik uqumini qobul qilmidi. Shuning üchün bügünki künde uning derdini tartiwatidu. Biz buningdin kéyinki basquchlarda xitayning qaysi yönilishike yüzlinidighanliqini, yeni dawamliq mustebitlik yönilinishni tallamdu yaki démokratik yolgha mangamdu, buni waqitning ötishi bilen körimiz. Uchuq qilip éytqanda, dunyaning kelgüsini xitayning bu tallishi melum derijide belgileydu.”

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet