Bügünki xitay, tünügünki gérmaniyemu? (1)

Ixtiyariy muxbirimiz ekrem
2021-10-06
Share
Béyjingdiki jiddiychilik, shi jinpingning qesimi Xitay re'isi shi jinping we bashqa rehberliri xitay kompartiyesining muzéyini ziyaret qilghanda kompartiyesige qesem qildi. 2021-Yili 18-iyun, béyjing.
AP

20 Yildin buyan siyaset we tarix analizchiliri bügünki xitayni 1-dunya urushidin ilgiriki gérmaniyege sélishturup kelmekte.

Mutexessisler xitayning "Bir belwagh, bir yol" qurulushi arqiliq élip bériwatqan iqtisadiy herikitige diqqet qilghandin bashqa, bügünki xitayning militarizimliq yolida méngip urush qozghishidin ensirewatqanliqini ipade qilishmaqta we xitayning eskiriy jehettiki tiz yüksilishini 1-dunya urushidin ilgiriki gérmaniyening oxshash weziyiti bilen sélishturmaqta.

Yéqinda "Tashqi siyaset" zhurnili "Bügünki xitay tünügünki gérmaniyemu? yaki milletchilik bayriqini yolwas térisige aylanduruwalghanmu?" serlewhilik bir analiz maqalisi élan qilghan. "Amérika awazi" ning bu maqalidin neqil élip bayan qilishiche, maqalida xitayning milletchilik bayriqini égiz kötürüwélip, herbiy jehette tiz sür'ette yüksilishining 1-dunya urushining harpisidiki gérmaniyege oxshaydighanliqi otturigha qoyulghan hemde bügünki xitayni tünügünki gérmaniyege oxshitishqa, bu xil sélishturushning jelpkarliqi we buningdinmu muwapiq bir oxshitishni tapalmighanliqning seweb bolghanliqi muqeddime qilin'ghanidi.

Koréye pusan döletlik uniwérsitétining siyasiy analizchisi we proféssori robért kelliyning qarishiche, milletchilik idiyesini barghanséri yuqiri dolqun'gha kötürüwatqan xitayning bügüni, 1-dunya urushidin ilgiriki gérmaniyening weziyitige oxshaydiken. Döletning jem'iyetni idare qilish iqtidari éghir tewrinishke duch kéliwatqan xitay, herbiy küchke tayinip özlirining siyasiy hakimiyitini saqlap qélishqa térishmaqtiken. Uning bildürüshiche, 1871-yili gérmaniye birlikke kélip, birqanche 10 yil ichidila qoshna döletlerge qarighanda éghir sana'et, ximiye we ilimning bashqa saheliride téz tereqqiy qilip, wilhélim2 hökümranliqidiki gérmaniyeni dunyadiki ikkinchi chong iqtisadiy gewdige aylandurghan hem döletni quwwetlik bir qattiq küchke ige qilghan. Gérmanlar buning üchün töwen ma'ash, uzun ish waqti bilen intayin japaliq ishligen, ularning ish tashlishigha ruxset qilinmighan.

Biraq, tarixshunas kirk rogérsning ilgiri sürüshiche, 19-esirning axirliri, 20-esirning bashliridiki gérmanlar kömür we tömür bayliqliridin paydilinip, herbiy zawutlarni qurup yükselgen bolsa, bügünki xitay chet'el karxanilirini dölet igilikidiki karxanilar bilen hemkarlishishqa mejburlap we ularning téxnikilirini tiz sur´ette oghrilap yükselmekte iken. Kirk mundaq dégen: "Bu ikki dölet hökümetlirining kishini endishige salidighan ortaqliqi bar, eyni chaghdiki gérmaniye ghayet zor byurokrat qurulmigha ige bolup, herqandaq ammiwi topilanglarni basturushqa urunatti. Xitaymu hazir oxshash ishni qilmaqta".

Sitanford uniwérsitétining proféssori, xowér institutining aliy tetqiqatchisi russél bérmanning bayan qilishiche, yükselgen wilhélim2 gérmaniyesining sana'et tereqqiyatining quwwiti déngiz armiyesining kölimi arqiliq namayan bolghinidek, bügünki xitayning küchimu déngiz armiyesi quwwitide amérikadin éship kétishke urunushta közge chéliqmaqta. Buninggha her tereplimilik esebiy xitay milletchiliki hemrah bolmaqtiken. Bérman mundaq dégen: "Xuddi bügünki xitaygha oxshash, 1900-yillarning aldi-keynidiki gérmaniye özlirini medeniyet we ilim-pen saheside intayin ilghar hésablaytti. Gérmaniye ilim-penning nurghunlighan saheliride yétekchilik orun'gha ige bolghan idi. Bügünki xitay bolsa pen-téxnika saheside yüksek orun'gha érishishke urunmaqta. Eyni zamandiki gérmaniye bilen hazirqi xitayning her ikkisi rayonning, hetta pütün dunyaning zomigiri bolushni qoghlishidu, ularni zomigerlik meqsitige yetküzidighan amil del armiyedur. Bügünki xitayda xelq azadliq armiyesining tesiri hemme jaygha yéyilghan'gha oxshash, eyni zamandiki gérmaniyedimu armiyesiz yer qalmighan idi".

Bügünki xitayni eyni zamandiki gérmaniyege sélishturush mesilisige qarita türkiyediki Uyghur institutining mudiri, istratégiye mutexessisi doktur erkin ekrem ependi öz qarashlirini ipade qilip ötti. Gérmaniyediki Uyghur ziyaliysi gheyur qurban ependimu bu heqte pikrini izhar qildi.

Koréye pusan döletlik uniwérsitétining siyasiy analizchisi we proféssori robért kelliyning tilgha élishiche, xitaydiki künséri küchiyiwatqan milletchilik idiyesi gherb we yaponiyening xitayda peyda qilghan "100 Yilliq haqaret" lirining jarahetliri bilen tolghaniken. Xitayning "Wetenperwerlik ma'arip terbiyesi" mu, del mushu xitayche milletchilik asasigha qurulghan iken.

Maqalida izahlinishiche, amérikida neshrdin chiqidighan "Dölet menpe'eti" zhurnilida élan qilin'ghan "Shi jinping qandaq qilip xitayda 100 yilliq zomigerlik chüshini berbat qildi" namliq maqalida xitay milletchilikining asasi muddi'asi yorutup bérilgen. Uningda mundaq déyilidu: "Shi jinping we uning terepdarlirining qarishiche, islahat we échiwétish peyda qilghan xitayning yüksilishi, xitay xelqi üchün xizmet qilidighan islahat we tüzülmining ghelibisi bolupla qalmay, belki u bir meydan öch élishtur. Netije bolsa xitayning, xenzularning gherbning ikki esirlik haqaritige qayturghan jawabidur".

Maqalida tekitlinishiche, shi jinpingning özi uchigha chiqqan xitay milletchisi iken. Bu xaraktéri uning shinjangda jaza lagérlirini qurushigha, xongkongdiki "Bir dölette ikki xil tüzüm" ni weyran qilishigha, teywen'ge toxtimastin herbiy tehdit sélishigha, xitaydiki chet'el karxanilirini qattiq nazaret qilip tekshürüshige hemde jenubiy xitay déngizida herbiy kéngeymichilik élip bérishigha türtke bolmaqta iken.

Esebiy milletchilik we haqaret éngi xitayni 20-esirning bashliridiki gérmaniyege oxshash ziddiyetlik bir haletke keltürüp qoyghan. "Tashqi siyaset" zhurnilining muxbiri wilyam shirérning tili bilen éytqanda "Xuddi hazirqi xitaygha oxshash, eyni chaghdiki gérmaniyemu exlaqni emes, öz menpe'etini chiqish qilip heriket élip barghan. Ular bashqilargha hujum qilghan, biraq bashqilar hujum qilsa xapa bolup ketken".

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet