Jim makgowérn: xitay Uyghurlargha irqiy qirghinchiliq élip bériwatidu

Muxbirimiz nur'iman
2020-07-12
Élxet
Pikir
Share
Print
Xelq'ara diniy étiqad erkinliki munazire supisi we "Uyghur herikiti" teshkilati birliship orunlashturghan nöwettiki Uyghurlarning diniy étiqad ehwali we mejburi emgekning aldini élish heqqidiki tor munazirisining élani.
Xelq'ara diniy étiqad erkinliki munazire supisi we "Uyghur herikiti" teshkilati birliship orunlashturghan nöwettiki Uyghurlarning diniy étiqad ehwali we mejburi emgekning aldini élish heqqidiki tor munazirisining élani.
Social Media

Amérika hökümiti xitay hökümitining Uyghur élide yürgüzüwatqan basturushlirida asasliq rol oynighan xitay emeldarlirigha jaza tedbiri élan qildi. Amérikaning yuqiri derijilik dölet emeldarliri we muhajirettki Uyghur teshkilatliri bu tarixiy pursettin ünümlük paydilinish üchün yene némilerni qilish kérekliki heqqide jiddiy munazilerni uyushturmaqta.

Xelq'ara diniy étiqad erkinliki munazire supisi we "Uyghur herikiti" teshkilatining birliship orunlashturushi bilen amérika dölet mejlisi ezasi jim makgowérn, amérika xelq'ara diniy erkinlik komitétining komissari nuri türkel, Uyghurlargha munasiwetlik eng muhim doklatlarni élan qilghan gérmaniyelik tetqiqatchi adriyan zéniz, dunya Uyghur qurultiyining re'isi dolqun eysa, Uyghur herikiti teshkilatining ijra'iye mudiri roshen abbas, Uyghur herikiti teshkilatining pexriy re'isi, 1989-yilidiki tyen'enmén oqughuchilar herikitining rehbiri örkesh dölet we erkin asiya radiyosi Uyghur bölümi mudiri alim séytof qatarliqlar nöwettiki Uyghurlarning diniy étiqad ehwali we mejburi emgekning aldini élish heqqide munazire élip bardi.

"Uyghur mejburiy emgekning aldini élish qanun layihesi" ni otturigha qoyghan dölet mejlis ezalirining biri bolghan amérika awam palata ezasi jim makgowérn mundaq dédi: "Hemminglargha melum, Uyghur, qazaq qatarliq milletlerning ehwali heqiqeten jiddiy. Texminen bir milyon 800mingdin artuq kshi yéghiwélish lagérlirigha solinip mejburiy emgekke sélinmaqta, qiyin-qistaqqa uchrimaqta. Xitay insaniyetke qarshi jinayet sadir qiliwatidu. Yéqinda élan qilin'ghan mejburiy tughut chekleshke a'it ispatlargha asasen xelq'ara jinayi ishlar sotining békitishiche xitay Uyghurlargha qarita irqiy qirghinchiliq élip bériwatidu". 

Jim makgowérn amérika hökümitidikiler shuningdek muhim dölet mejlisi ezalirining Uyghurlarni qollaydighanliqini tekitlidi. U yene munularni bildürdi: "Amérikaning kishilik hoquqni qoghdash mesiliside her waqit meydani éniq. Xitay yillardin béri ötküzgen kishilik hoquq depsendichiliki üchün jawabkarliqqa tartilishi kérek. Eger biz xitayning Uyghurlargha yürgüzüwatqan bu zulumigha qarshi turmisaq, dunyaning her qandaq yéridiki kishilik hoquq depsendichiliki heqqide gep qilish salahiyitimiz bolmaydu".

Amérika xelq'ara diniy erkinlik komitétining komissari nuri türkel ependi söz qilip, amérika hökümitining Uyghur élide yürgüzüwatqan basturushlirida asasliq rol oynighan xitay emeldarlirigha jaza tedbiri élan qilishigha türtke bolghan adriyan zénizdek tetqiqatchilargha, Uyghur élide yüz bériwatqan ishlarni xelq'aragha ashkarilashta muhim rol oynighan erkin asiya radiyosi Uyghur bölümi xadimlirigha we Uyghur mesilisini tonutqan aktip pa'aliyetchilerge rehmet éytti. U mundaq dédi: "Uyghurlarning yurti sherqi türkistanda échinishliq ishlar yüz bériwatidu. Mejlis ezasi makgowérn éytqandek xitayning zulumigha qarshi resmiy heriketke öttuq. Méni hemmidin xushal qilidighini alahide elchi sam brownbek we bashqa palata ezaliri 'yershari magnitiskiy qanuni' ni ishqa sélishi kéreklikini bildürdi. Bu téxi xitaygha yürgüzülidighan siyasetlirimizning bashlanmisi". 

Nuri türkel ependi yene munularni bildürdi: "1944-Yili yehudiylargha qarita yüz bergen weqe bilen 2020-yilida sherqi türkistanda yüz bériwatqanlardiki oxshashliqlargha diqqet qilishimiz kérek. Nöwette qilalaydighinimiz shuki ochuq-ashkara, resmiy yollar bilen xitaygha bésim chüshürüshke küchishimiz kérek".

Amérikaning bundaq keskin qarar élishini tézleshtürgen amillarning biri yéqinda élan qilin'ghan "Uyghurlargha qarita mejburi tughut chekleshke" da'ir doklat bolup, 29-iyun küni gérmaniyelik tetqiqatchi adriyan zéniz "Hamilidarliqtin saqlinish, mejburiy tughut cheklesh: xitay kompartiyesining Uyghurlarning tughulush nisbitini kontrol qilish herikiti" namliq höjjetlik doklat élan qilip zor ghulghula qozghighanidi.

Adriyan zéniz xitayning Uyghurlargha yürgüzüwatqan siyasitini eng axirqi meqsitige yetmigüche toxtatmaydighanliqini éytip mundaq dédi: "Bu bizning xitayning Uyghurlargha yürgüzüwatqan zulumigha da'ir tunji qétim konkrét we sistémiliq halda érishken ispatimiz. Bu ispatlar 'jenwe irqiy qirghinchliqqa qarshi turush ehdinamisi'da déyilgen irqiy qirghinchiliqning maddilirigha chüshidu. Mesilen: tughutni kontrol qilish. Keng kölemlik qirghinchiliqqa kelsek, nurghun kishi ölüp ketken bolsimu, lékin bizning sistémiliq, keng kölemde qirghin qilghanliqqa da'ir ispatimiz yoq. Balilarni éliwélish, yeni yataqliq mektep namida ata-anisidin ayrish qatarliq amillar bu arqiliq xitayning yetmekchi bolghan meqsiti heqqide oylanduridu. Men mejburiy tughut chekleshni assimilyatsiye qilishtin halqighan, 'nopus qirghinchiliqi' dep qaraymen. Uyghurlarning nopusini qattiq kontrol qilish we xitay nopusini yötkesh, istratégiyelik assimilyatsiye qilish bolidu. Hazirghiche 20-25 pirsent Uyghur ayalliri bu siyasetning qurbani boldi. Méningche xitaylar toluq emeliyleshtürmigüche toxtimaydu, uningdin kéyin néme bolidighanliqini perez qilish tes".

Közetküchilerning qarishiche xitayning Uyghurlargha yürgüzüwatqan siyasiti alliburun "Medeniyet qirghinchiliqi" din halqip ketken. "Washin'gton pochtisi" géziti "Shinjangda yüz bériwatqini irqiy qirghinchiliq" serlewhilik mexsus maqale élan qilghanidi. 

"Uyghur herikiti" teshkilati 8-iyul "Sherqi türkistandiki irqiy qirghinchiliq" namliq 30 betlik bir doklat élan qilghan bolup, "Uyghur herikiti" teshkilati ijra'iye diréktori roshen abbas xanim bu heqte mundaq dédi: "Bu doklatta 'birleshken döletler teshkilatining irqiy qirghinchliqqa qarshi turush ehdinamisi'ning 5 maddisini guwahchilar we deliller bilen ispatlap chiqtuq. Bu doklat arqiliq xelq'aradin sherqiy türkistanning 'bésiwélin'ghan zéimin' ikenlikini qobul qilishni telep qilduq. Barliq döletlerning we xelq'araning xitaygha irqiy qirghinchiliqning jinayi jawabkari süpitide mu'amile qilishini we jazalishini telep qilduq".

Roshen abbas xanim axirida dangliq peylasop jon stu'artning "Eski ademlerning meqsitige yétishi üchün yaxshi ademlerning héch ish ish qilmastin qol qoshturup qarap turushi yéterlik", dégen meshhur sözini neqil keltürüp, xitay qanche küchlük bolsimu, biraq özining heqni sözleshtin toxtimaydighanliqini bildürdi.

Radiyomiz Uyghur bölümning mudir alim séytof ependi xitayda yüz bériwatqan wehshiylikni ashkarilashta muhim rol oynighan Uyghur bölümi xadimliridin alte kishining a'ile tawabi'atlirining xitay da'iriliri teripidin tutqun qilin'ghanliqini eskertti. U mundaq dédi: "Xitay da'iriliri xadimlirimizning a'ile tawabi'atlirini tutqun qilip, görüge éliwélish arqiliq, bizni jimiqturmaqchi boluwatidu. Lékin, biz tehditlerge bash egmeymiz, eksiche téximu küchlük irade bilen zulumni anglitishni dawam qilimiz. Bizning xizmitimiz bek muhim. Chünki biz xitayning tilini, xaraktérini, siyasiy meqsitini bilimiz, Uyghurlarning nöwettiki weziyitini chüshinimiz".

Toluq bet