CNN Мухбирлириниң қәшқәрдики зиярити зор инкас қозғиди

Мухбиримиз ирадә
2021-03-26
Share
CNN Мухбирлириниң қәшқәрдики зиярити зор инкас қозғиди Хәлқара кәчүрүм тәшкилати хитай һөкүмитиниң зулуми сәвәбидин чәтәлләрдики ата-анилири билән җәм болалмай, тирик йетимларға айландурулуватқан миңлиған уйғур балилириниң паҗиәси һәққидә елан қилған муһим доклатниң сүрити.
amnesty.org

Йеқинда хәлқара кәчүрүм тәшкилати хитай һөкүмитиниң зулуми сәвәбидин чәтәлләрдики ата-анилири билән җәм болалмай, тирик йетимларға айландурулуватқан миңлиған уйғур балилириниң паҗиәси һәққидә Муһим доклат Елан қилған иди. Улар доклатида хитай һөкүмитиниң кәң көләмдә елип бериватқан тутқун қилиш һәрикити вә системилиқ зулуми сәвәбидин чәт әлләрдики уйғур ата-анилири юртлириға қайтип, балилирини беқиш имканийәтлиридин мәһрум қеливатқанлиқини, йәнә бир яқтин бу балиларниңму ата-анилири туруватқан дөләтләргә берип улар билән җәм болушиға йол қоюлмайватқанлиқини баян қилған. Мәзкур доклатта чәт әлләрдә яшаватқан 6 аилиниң әһвали йорутулған болуп, һазир австралийәдә яшаватқан мамутҗан шуларниң бири. CNN Теливизийәси мухбирлири хәлқара кәчүрүм тәшкилатиниң доклатиға асасән қәшқәргә берип, мамутҗанниң 5 йилдин яқи көрүшәлмигән қизини тепип көрүшкән.

Мухбирлар шаңхәй шәһиридин айрупиланға олтуруп қәшқәргә қарап маңған. Уларниң диққитини қозғиғини айрупилан қәшқәргә йеқинлашқанда айропилан хадимлири барлиқ йолучилардин деризә пәрдисини толуқ чүшүрүветишни тәләп қилған. Әмма улар немә үчүн йолучиларниң қәшқәрни асмандин көрүшигә йол қоюлмайдиғанлиқиға чүшәнчә бәрмигән.

Әлвәттә CNN мухбирлири айрупиландин чүшүп қәшқәргә қәдәм қойғандин башлап, формилиқ вә формисиз нурғун сақчиларниң өзигә әгишивалғанлиқини байқиған. Уларниң бәзи сәзгүр районларни сүрәткә елиши чәкләнгән. Мухбирлар қәшқәргә берип иккинчи күни андин мамутҗанниң ата-анисиниң өйини тепип қизи мухлисә билән көрүшәлигән.

Мухбирларниң баян қилишичә, мухлисә өзиниң әһвали һәққидә җиқ нәрсә десә болмайдиғанлиқини билидиған болуп, у соалларға еһтиятчанлиқ җаваб бәргән. Бирақ мухбирлар “дадиңизға дәйдиған сөзиңиз барму?” дәп сориғанда бу қиз йиғлап кәткән вә “мән дадамни сеғиндим. Һазир йенимда апамму йоқ, дадамму йоқ. Мән улар билән җәм болушни арзу қилимән” дегән.

Мамутҗан 2015-йилидин бери икки балиси вә аяли билән көрүшәлмәйватқан болуп, шу йили мамутҗан малайсияда докторлуқта оқуватқанда аяли муһәррәм бихәстәликтин паспортини йиттүрүп қойған. Малайсиядики хитай әлчиханиси униң паспорт толуқлап бериш илтимасиға қарита хитайғила беришқа болидиған “ақ паспорт” (саяһәт һөҗҗити) тарқитип бәргән. Шуниң билән аяли нормал иш тәртипи бойичә қәшқәргә қайтип йеңи паспорт алған. Әмма қайтиш үчүн аз-тола пул җәмләп болғучә уйғур дияридики сиясий бастуруш башлинип кәткән. Буниң билән муһәррәмниң һеҗаплиниши, “хәтәрлик дөләт” кә барғанлиқи дегәндәк бир қатар аталмиш “пакит” лар сәвәбидин 2017-йили лагерға қамалған.

CNN Теливизийәси мухбирлириниң қәшқәргә қилған бу муһим зиярити елан қилинғандин кейин, биз мамутҗанни зиярәт қилғинимизда у узундин буян йүзини көрмигән қизиниң йүзини көргәндә вә йиғлап туруп қилған сөзлирини көргинидә, тил билән тәсвирләп бәргүсиз дәриҗидә азабланғанлиқини ейтти.

Мамутҗанниң ейтишичә, бу видийода қизиниң қилған сөзидин у аялиниң һелиһәм лагерда икәнликини толуқ җәзимләштүргән икән. Чүнки CNN мухбирлири мухлисәдин “апиңиз қачандин бери лагерда?” дәп сориғанда қизи дәрһал бу соални уйғурчә қилип бова-момисиға дәйду вә арқидинла йәнә бир өйдә бирисиниң гудуңшиған авази аңлиниду. Мухбирлар бу кишиниң йәрлик һөкүмәт хадимлири икәнликини вә бу соалға җаваб беришигә тосқунлуқ қилғанлиқини җәзмләштүриду бу зиярәтни ахирлаштурушқа мәҗбур болиду.

CNN Мухбирлири қәшқәр зияритидә йәнә кәчүрүм тәшкилатиниң доклатида гуваһлиқ бәргән аилиләрниң бири нөвәттә италийәдә яшаватқан вә кечә-күндүз юрти қәшқәрдә қалған 4 пәрзәнтиниң йолини көзләватқан меһрибан қадир вә абликим мәмтиминниң балилириниңму из-дерикини қилған. Мухбирлар бу балилар солап қоюлған “пәйзиват наһийәлик иҗтимаий параванлиқ орни” дәп аталған балилар лагерини издәп тепип барған болсиму, даириләр мухбирларниң бу балилар билән көрүшүшигә йол қоймиған. Улар икки саәттин артуқ сақлаш вә һөкүмәт хадимлири билән нурғун талаш-тартишлардин кейин, даириләр аран мухбирларниң балилар билән телефонда көрүшүшигә йол қойған. Улар 4 балиниң бири йәһя билән синлиқ көрүшкән. Мухбирлар йәһядин “сән ата-анаң билән җәм болушни халамсән?” дәп сориғанда, йәһя аран “шундақ” дәпла җаваб берәлигән. Мухбирларниң ейтишичә, йәһяниң гәп қилғанда давамлиқ йенидики биригә қараватқанлиқи вә униң көрсәтмиси бойичә гәп қиливатқанлиқи ениқ көрүнүп туридикән. У кишиниң йәһяға “сиңлим билән һәркүни көрүшүп туриватимән, дә” дегәнлики аңлинип қалған. Худди мухлисәгә охшашла йәһяму мухбирларға көп нәрсә дийишкә җүрәт қилалмиған, мухбирлар 8 минутлуқ сөһбәттин кейин телефонни қоювәткән. Кейин мухбирлар балиларниң даириләр тәрипидин сораққа тартилғанлиқидин хәвәр тапқан, шундақтиму бу балилар бирликтә “дада апа силәрни сеғиндуқ” дегән хәтни тутуп чүшкән рәсимини ата-анисиға әвәткән.

CNN Телевизийәсиниң уйғур балилири вә уларниң ата-анилири йүзлишиватқан бу инсан қелипидин чиққан зулум һәққидики хәвири тарқитилғандин кейин зор инкас қозғиди. Бу чарисиз ата-анилар вә балиларниң әһвали видийони көргән нурғун көрүрмәнләрни қаттиқ азаблиған иди. Һалбуки, хитай тәрәп болса пакитни йәнә рәт қилиду. CNN Телевзийәсиниң даңлиқ мухбири киристияна аманпор хитайниң америкада турушлуқ баш әлчиси сүй тйәнкәйни зиярәт қилғанда, униңдин немә үчүн бу уйғур балилириниң ата-анилири билән җәм болушиға йол қоюлмайдиғанлиқини, буниңда қандақ бир сиясий сәвәб болуши мумкинликини сорайду.

Хитай әлчи сүй тйәнкәй соалниң өзигә җаваб беришниң орниға CNN телевизийәсини һақарәтләйду. У: “булар һәммиси ойдуруп чиқилған” дәйду. Кириситияна аманпор дәрһал “бу ойдуруп чиқилмиған, әлчи әпәнди” дәйду. Әмма сүй тйәнкәй йәнә җаһиллиқ билән бармиқини шилтип туруп: “CNN телевизийәсиниң бир қанчә аиливи мәсилини көтүрүп чиқип хәвәр қилиши әхлақсизлиқ, бу дегән һәқиқий ахбаратчилиқ әмәс, бу CNN үчүн бир бәхитсизлик,” дәйду.

Киристияна аманпор болса юқирида дийилгәнләрниң пәқәтла CNN әмәс, бәлки нурғунлиған хәлқаралиқ органлар, мустәқил тәкшүргүчиләр вә башқа нурғун ахбарат органлириму дәватқан гәпликини әскәртиду вә хитай һөкүмити “немә үчүн ирқий қирғинчилиқ билән шуғуллиниду” дәп сорайду. Сүй тйәнкәй болса һәрдаим болғинидәк буни рәт қилиду вә жорналистларниң ялған гәп қиливатқанлиқини, уйғур елида әслидә терорлуқ барлиқини, һазир терорлуқ қалмиғанлиқини, өзлириниң бу кишиләрни йиғип дөләт қануни өгитиватқанлиқини ейтиду. Буниң билән киристияна аманпор: “әлчи әпәндим, қариғанда мән бу йәрдә сиздин соалимға җавап алалмайдиған охшаймән. Шуңа әң яхшиси силәр мустәқил жорналистларниң районға беришиға рухсәт қилиңлар, биз өз көзимиз билән көрүп, өзимиз баһа берәйли” дәп сөзини ахирлаштурди.

Мамутҗан болса радийомиз арқилиқ америка вә австралийә һөкүмәтлиригә хитаб қилип, демократик дөләтләрни бу мәсилидә қолидин кәлгәнчә уйғурларға ярдәм қилишқа чақирди.

Хитай һөкүмити һәр қетим уйғурлар һәққидики қейин соалларға дуч кәлгәндә “мухбирлар берип көрсун, бизниң ишикимиз очуқ, бизниң йошуридиған нәрсимиз йоқ” десиму бирақ CNN мухбирлириниң бу қетимлиқ зияритидиму охшаш қейинчилиқларға, тосалғуларға дучар болуши, хитай һакимийитиниң районда инсанийәткә қарши җинайәт ишләватқанлиқи вә униң һәқиқәтән хәлқарадин йошуридиған җинайити барлиқиниң йәнә бир испати болуп қалди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт