Amérika diniy erkinlik komitéti xitayning Uyghur rayonidiki diniy buzghunchiliqini jazalashqa chaqirdi

Muxbirimiz erkin
2018-04-30
Élxet
Pikir
Share
Print
Xitay alahide qoralliq saqchilirining jüme namizidin qaytqan Uyghurlarni nazaret qiliwatqan körünüsh. 2014-Yili 23-may, ürümchi.
Xitay alahide qoralliq saqchilirining jüme namizidin qaytqan Uyghurlarni nazaret qiliwatqan körünüsh. 2014-Yili 23-may, ürümchi.
Yomiuri of AFP

Amérika xelq'ara diniy erkinlik komitéti 26‏-aprél élan qilghan 2018‏-yilliq doklatida, Uyghurlarning ötken bir yilliq diniy erkinlik weziyiti téximu nacharlashqanliqi, xitay da'irilirining téximu qattiq yéngi cheklimilerni yolgha qoyup, Uyghurlarning diniy erkinlikini ilgirilep boghuwatqanliqini bildürgen.

Doklatta, Uyghur aptonom rayonluq da'irilerning 2017‏-yili zorlash xaraktérlik bezi yéngi tedbirlirini alghanliqi, bu tedbirlerning Uyghurlargha qaritilghanliqi ilgiri sürülgen. Doklatta, xitay hökümitining bu mezgil ichide "Qoralliq tekshürüsh ponkitlirini we yéngi saqchixanilarni qurup, kemsitish xaraktérlik tekshürüsh élip bérish, xitayning ichi we sirtida sayahet qilishni cheklesh, amanliq xadimlirini köpeytip, bixeterlik sélinmisini ashurush, yer shari iz qoghlash sistémisi, yüz tonush, köz tonush apparatlirini orunlashturush, DNA we awaz ewrishkilirini yighish arqiliq, Uyghurlarni nishan'gha aldi" déyilgen.

Doklatta qeyt qilinishiche, xitay hökümiti zorlash xaraktérlik yuqiriqi yéngi tedbirlerni roza tutush, yash-ösmürlerning meschitke kirishini men'i qilish, Uyghur tilini yoqitishtek mewjut cheklimiler asasida yolgha qoyghan. Doklatta, Uyghur aptonom rayonining 2017 ‏-yili 4‏-ayda chiqarghan "Esebiylikni tügitish nizami" tenqid qilin'ghan. Mezkur nizamda saqal qoyush, yaghliq artish, halal perhizige emel qilishtek 15 xil xahish" "Esebiylik" dep békitilgen idi.

Amérika xelq'ara diniy erkinlik komitétining aliy derijilik tetqiqatchisi tina mufard düshenbe küni ziyaritimizni qobul qilip, 2017‏-yilning Uyghurlargha nisbeten misli körülüp baqmighan bir yil bolghanliqini bildürdi.
Tina mufard mundaq deydu: "2017‏-Yili Uyghur musulmanlirigha nisbeten misli körülüp baqmighan bir yil boldi. Epsuski, bu weziyet hazirmu dawam qilmaqta. Chünki, bezi diniy cheklimiler bu yil 1-féwraldin bashlap ijra qilinishqa bashlidi. Bu cheklimiler 2017‏-yili Uyghurlarning weziyitini tuyuqsiz özgertiwetti. Bu mesilini bir qanche jehetlerdin izharlap béridu. Ular siyaset chiqirip, saqal we yaghliqni cheklidi. Balilargha islamiy isimlarni qoyushni men'i qildi. Béyjing özining qolini chet'elge sozup, misir we dunyaning bashqa jayliridiki Uyghurlarni nishan'gha aldi."

Tina mufardning qarishiche, buning ichidiki eng muhim hadise xitayning Uyghur rayonidiki "Yépiq terbiyelesh merkezliri" dur. U, "Bu lagérlarning qanunsiz tutqun qilishning bir xil shekli" ikenlikini ilgiri sürdi.

U mundaq deydu: "Méningche atalmish 'yépiq terbiyelesh lagérliri' ning téz köpiyishi buning ichidiki eng muhim hadise. Bu lagérlar qanunsiz tutqun qilishning yene bir xil shekli. Uninggha kishiler héchqandaq qanuni tertipke emel qilmighan, héchqandaq hoquqi bolmighan ehwalda ewetilip keldi. Qanchilik ademning atalmish bu terbiyelesh merkezlirige solan'ghanliqini héchkim bilmeydu. Tutqunlar bu orunlarda qorqunchluq mu'amilige uchrap, a'ililiridin ayriwétildi. Bezide a'ile boyiche tutqun qilindi. Bu tesewwur qilghusiz bir meniwi buzghunchiliqtur."

Doklatta yene, xitayning 2017‏-yili her xil cheklimilerni kücheytish bilen birge, atalmish "Yépiq terbiyelesh lagérliri" ni qurup, memliket ichi we sirtidiki Uyghurlarni bu lagérlargha solashtek misli körülüp baqmighan bir tedbirni yolgha qoyghanliqi, bu lagérlarda minglighan Uyghur musulmanlirining tutup turuluwatqanliqi tekitlen'gen.

Doklatta, xitay hökümitining 2017‏-yili chet'elde oquwatqan Uyghur studéntlirini qaytip kélishke mejburlighanliqi, bezilirining a'ile ezalirining tutqun qilin'ghanliqi, qaytip barghan bezi oqughuchilarning ghayib bolghanliqi yaki türmige tashlan'ghanliqini bildürülgen.

Lékin Uyghur teshkilatlirining qarishiche, Uyghurlarning emili ehwali téximu éghir bolup, bu amérika hökümiti we xelq'ara kishilik hoquq teshkilatlirining doklatlirida yéterlik yorutup bérilmigen. Dunya Uyghur qurultiyi diniy ishlar komitétining mudiri turghunjan alawuddun ependi düshenbe küni ziyaritimizni qobul qilip, xitayning diniy cheklimide "Heddidin ashqanliqi" ni ilgiri sürdi.

U mundaq deydu: "Xitay hakimiyiti diniy erkinlikke héchqandaq bir tarixta körülüp baqmighan, héchqandaq dölet cheklep baqmighan shekilde cheklime qoyuwatidu, hazir bu amérika hökümiti yaki bashqa döletler we xelq'ara kishilik hoquq teshkilatlirining chiqarghan doklatliri menche téxi yéterlik emes. Bular chiqiriwatidu, lékin xitayning diniy erkinlikni depsende qilish jehettiki qilmishliri nahayiti éghir. Mesilen, ademler mundaq jim turup qalsa, ichingde namaz oquwatisen, dep u ademlerni jinayetchi hésablaydiken. Bu ajayip heddidin ashqanliqtur."

Turghunjan alawuddunning tekitlishiche, bu yerdiki eng halqiliq mesile xitayning Uyghur rayonidiki diniy buzghunchiliqini toxtitish mesilisidur. U, amérika hökümiti "Magnitiskiy qanuni" ni ishqa salsa, uning belgilik tesiri bolidu, dep qaraydighanliqini bildürdi.

Turghunjan alawuddun: "Magnitiskiy qanuni bizdiki xitay emeldarlirigha taza chüshidu. Chén chüen'go, dégen kelgendin béri heddidin éship kettighu bu zulum. Démek, chén chüen'godin bashlap wilayet derijilik xitay emeldarliri, saqchi bashliqliri, türme bashliqliri, mushularning hemmisi magnitiskiy qanuni boyiche jazalashqa chüshidu. Bularghimu amérika magnitiskiy qanunini ishletse ajayip tesiri bolidu".

Amérika xelq'ara diniy erkinlik komitéti yilliq doklatida tramp hökümitige mezkur mesile heqqide teklip bérip, amérika maliye ministirliqining "Xelq'ara diniy erkinlik qanuni" we "Magnitiskiy kishilik hoquq qanuni" gha asasen kishilik hoquq, diniy erkinlikke éghir xilapliq qilghan xitay emeldarlirining tizimlikini turghuzup chiqishni we ularning amérikigha kirishini chekleshni otturigha qoyghan.

Tina mufard xanim, hazir amérikining "Magnitiskiy qanuni" ni ishqa sélishqa bashlighanliqi, uning bu qanunni we bashqa alaqidar qanunlarni dawamliq ishqa sélishqa chaqiridighanliqini bildürdi.

Tina mufurd mundaq deydu: "Amérika hökümiti magnitiskiy yer shari kishilik hoquq qanunini ishqa sélishqa bashlidi. Bu qanun'gha asasen bir xitay emeldari kishilik hoquqni depsende qilghanliqi seweblik tizimlikke kirgüzüldi. Lékin amérika hökümitini magnitiskiy kishilik hoquq qanuni, yer shari diniy erkinlik qanunidiki mewjut belgilimilerni we bashqa émbargo qorallirini qollinip, kishilik hoquq, diniy erkinlikni éghir derijide depsende qilghan shexs we organlarni éniqlap chiqip, émbargo qoyushqa righbetlendürimiz. Bizning hökümitimiz shexslerning jawabkarliqini sürüshtürüsh mesiliside nurghun imkaniyiti bar. Biz ularni shundaq qilishqa küchlük rewishte chaqirimiz".

Amérika xelq'ara diniy erkinlik komitéti doklatida prézidént tramp hökümitige xitayni bu yil yene diniy weziyiti alahide teqib qilinidighan dölet, dep élan qilish, xitay hökümitini islam bilen térrorluq, esebiylik, bölgünchilikni oxshash orun'gha qoymasliqqa chaqirish, xitayning wijdan mehbuslirining qoyup bérilishige kapaletlik qilishi, mehbuslargha ten jazasi bérish we ulargha gheyriy insani mu'amile qilishni toxtitishi, amérika dölet mejlisining Uyghur rayoni, tibet we jéjyang ölkisige tekshürüsh ömiki ewetishige yol qoyushini telep qilish qatarliq bir yürüsh tewsiyelerni bergen.

Toluq bet