Көзәткүчиләр: "хитай һөкүмитиниң диний өлималарни бастуруши уйғурларниң ғуруриға тәгкәнлик"

Мухбиримиз гүлчеһрә
2016-03-21
Share
dini-checklesh-305 Уйғур райунидики дини паалийәтләрни чәкләш тахтиси
RFA Photo

Йеқинда хитай ахбарат васитилиридә 2015 - йилида һәр дәриҗилик сот мәһкимилири дөләт бихәтәрликигә зиян салған, зораван террорлуқ билән шуғулланған 1084 қетимлиқ дело үстидин сот ечип, 1419 кишини җазалиғанлиқини ашкарилиди. Кишилик һоқуқ тәшкилатлири, сиясий вәзийәт анализчилири бу санниң көп қисмини уйғурлар игилиши мумкинликини оттуриға қоюш билән тәң, хитай бу йилдин башлап йолға қойған "террорлуққа қарши қануни", болупму "диний әсәбийликкә қарши туруш мизани" ни арқилиқ уйғурларни бастурушни нишан қилғанлиқини илгири сүрүп кәлмәктә. Инкаслардин мәлум болушичә йеқинқи йилларда әл ичидә һөрмәткә сазавәр, мусулман аммисини йетәкләш иқтидариға игә диний зат, диний зиялий вә өлималарниң қаттиқ зәрбә бериш, җазалаш обйекти қилиниватқанлиқи алаһидә диққәт тартмақта.

Уйғур елидин кәлгән инкаслар вә игилигән мәлуматлиримиздин уйғур елида 2014 - йилидин башлап күчәйтип елип бериливатқан "диний әсәбийликни йоқитиш, динни суслаштуруш" намидики қаттиқ бастуруш һәрикәтлиридә асасән диний зат вә өлималарниң қанунсиз диний паалийәт билән шуғуллиниш, диний әсәбийлик вә терорлуқни тәрғип қилиштәк җинайәтләр билән әйиблинип тәқипкә учраватқанлиқи мәлум. Уйғур аптоном районлуқ ахбарат ишханиси 2014 йили23 - июн өткүзгән ахбарат елан қилиш йиғинида аптоном район 23 - май зораванлиқ, террорлуқ һәрикитигә қақшатқуч зәрбә бериш мәхсус һәрикитини башлиғандин буян, бир ай ичидә җ х органлири җәмий 32 зораванлиқ, террорлуқ шайкиисини бит - чит қилип, зораванлиқ, террорлуқ шайкисиға четишлиқ 380 дин артуқ җинайәт гумандари вә зораванлиқ, террорлуққа четишлиқ 65 қачқун җинайәтчини тутқанлиқини ашкарилиған иди.

Йеқинда хитай 12 - нөвәтлик хәлқ қурултийи 4 - йиғининиң 3 - нөвәтлик омуми йиғинида сот вә тәптиш хизмәтлиридин доклат бәргән хитай алий сот мәһкимисиниң башлиқи җу чяң 2015 - йили дөләт бихәтәрликигә зиян салған вә террорлуқ шуғуллиниш җинайити түпәйли җазаға һөкүм қилинларниң 1419 кишигә йетиши"хитай сотиниң хитай компартийиси билән биргә дөләтни парчилаш вә террор билән шуғуллинишқа қарши ортақ күрәш қилғанлиқиниң нәтиҗиси" дәп көрсәткән иди.

Мәхсус зәрбә бериш һәрикити қанат яйдурулғандин буян, йеқинда ихласмәнлиримиз тәрипидин радийомизға йолланған мәктупта пәйшәнбәбазар мәсчитиниң имами 47 яшлиқ диний зат езиз әмәтниң бала оқутқанлиқи үчүн 9 йиллиқ кесилгәнлики йезилған. Мухбиримизниң пәйшәнбәбазар кәнт даирилиридин вә аммидин игилигән учурлиридин әслидә, езиз әмәт мәктәп ачқан әмәс, пәқәт балилириға айәт өгитишни тәләп қилған қолум - қошниларниң тәлипини рәт қилалмай пәқәт 5 вақ намазға керәклик айәтләрни ядлатқузулғанлиқ сәвәбидин уни "әсәбийликкә қарши һәрикәткә маслашмаслиқ" вә "қанунсиз диний тәрбийә елип барди" дәп әйибләп, 9 йиллиқ кесилгәнлики ашкариланған иди.

Хитайниң "террорлуққа қарши туруш қануни" ни йолға қоюп, арқидинла уйғур елида йәнә "диний әсәбийликкә қарши туруш мизани" ни түзмәкчи болғанлиқи вә тиғ учини диний затларға қаритиватқанлиқи уйғурлар вәзийитини көзәткүчи хитай өктичиләрдин, америкидики лавгәй фондиниң қурғучиси хәррий ву әпәндиниң диққитини татқан болуп, у бу һәқтә инкас қайтуруп йеқинқи мәзгилләрдин буян уйғур елида мәсчит имамлири, уйғурлар ичидә һөрмәткә сазавәр диний затларниң бастуруш обектиға айлинип нурғунлириниң қамақ җазалириға һөкүм қилинғанлиқини көриватимиз. Булардин хитай һөкүмитиниң йолға қойған "террорлуққа қарши қануни" ниң уйғурларни бастурушни нишан қилғанлиқини көривалғили болиду дәп оттуриға қойди.

Хәррий ву әпәнди йәнә хитайниң нөвәттики террор вә диний радикаллиққа қарши туруш күришиниң тиғ учини әмәлийәттә һөрмәткә сазавәр мәсчит имамлири, диний затларға қаритишиниң еғир ақивәт пәйда қилдиғанлиқиға әндишисини ипадиләп "хитай коммунист һөкүмитиниң шәһәрләрдин ешип наһийә, йеза, кәнтләргичә партийә,гуруһларни қуруп, һәр мәһәллидә иш башқуруш пункитлирини қурупму өзиниң кадирлириниң вәзийәтни контрол қилалмайватқанлиқини билиду, ислам диниға етиқад қилидиған уйғурларниң бәрибир һөкүмәт әмәлдари яки партийиниң гепидин бәкрәк мәсчит имамлириниң, хәлқ өзлири етирап қилған диний затларниң арқидин әгишидиғанлиқини билиду. Буниң үчүн хитай һакимйити өзи имамларни тәйинләп бақти, буму ақмиди, әмдиликтә ашкара дөләт сиясй вә һәрбий күчи билән һөрмәткә сазавәт диний затлириға чеқилмақта. Мениңчә, хитай һөкүмити бәк чоң бир хаталиқ садир қиливатиду, бу худди от билән ойнашқандәкла ақивити бәк еғир хәтәрлик бир тәдбир, чүнки уйғурлар өзлири талливалған имам, өлүмларға чеқилиш уйғурларниң ғуруриға тәгкәнлик билән баравәр."

Уйғур елида хитай даирилириниң бир тәрәптин диний олима вә диний затларға болған тәқипләшни күчәйтсә, йәнә бир тәрәпштин аталмиш вәтәнпәрвәр диний затлар қошуни қурулушиға алаһидә мәбләғ вә күч аҗритип, "дин әсәбийлик идийисиниң алдини елиш нотуқ мусабиқиси", " диний затлар тәнһәрикәт мусабиқиси, инқилабий нахшиларни ейтиш мусабиқиси" қатарлиқ паалийәтләрни тәшкиллигәндин башқа, диний затларни хитай өлкилиридики тәрәққий қилған җайларни екскурсийә қилишқа тәшкилләп "бәштә яхши диний паалийәт сорунлири" вә "бәштә яхши диний зат" ларға нам бериш, тәқдирләш йиғинлирини ечип, уларни етиқадчи аммиға хитай һөкүмитиниң сиясәтлирини тәшвиқ қилишқа,вәтәнпәрвәрлик, милләтләр иттипақлиқини актип тәшвиқ қилишқа салмақта.

Муһаҗирәттики уйғур көзәткүчиләр, маһийәттә,хитайниң һәқиқий һөрмәткә сазавәр, сапалиқ диндарларни бир тәрәптин җазалиса йәнә бир қисимлирини мукапатлаш қатарлиқ көп хил вастиләр арқилиқ хәлқ арисида уларниң етибарини чүшүрүшкә һәрикәт қиливатқан болсиму, уйғур мусулман аммисиниң уни пәрқ етиш күчини йоқатмиғанлиқини әмәлийәттә бу уйғурларниң наразилиқи вә қаршилиқини қозғап келиватқанлиқини оттуриға қоймақта.

Түркийидики уйғур көзәткүчиләрдин нәшриятчи абдуҗелил туран әпәндиниң қаришичә, хитайниң зулум сиясити давам қиливатқан уйғур елида, диний затлар әсәбийлик қалпиқи билән бастурулмақта. Диний әркинликтин сөз ечиш мумкин болмиған шараитта хитай тәрғип қиливатқан диний әсәбийликниң мәвҗут болуши әсла мумкин әмәс, әмәлийәттә хитайниң уйғурлар елида давам қилдуруватқан динни қаттиқ бастуруш һәрикәтлири мусулманларни техиму динидин ваз кәчмәслик, виҗданини йоқатмаслиқ үчүн қаршилиқ көрситишкә мәҗбур қиливатиду.

У мундақ деди: "қанунлуқ диний паалийәт йоқ хитайда, шәрқий түркстанда уйғурларға қарита хитайниң диний тәқибиниң барғансери күчийиватқанлиқини билимиз, уйғурлар нормал диний паалийәтлирини қилалмайду, оқутқучилар, ишчи, хизмәтчиләр, 18 яштин төвәнләрниң мәсчиткә кириши вә роза тутуши чәкләнгән, диний тәлим - тәрбийигә иҗазәт йоқ, дин өгәнгән вә өгәткәнләр бирдәк қолға елиниду. Хитай давамлиқ һәр хил қанун, түзүмләр арқилиқ диний етиқад дәпсәндичиликини қанунлаштурмақта. Бу уйғурларда йәниму кәскин қаршилиқни мәйданға чиқириду."

Хитай рәиси ши җинпиң уйғур елида диний әсәбийликкә қарши мәхсус һәрикәт башлиништин илгири "зораванлиқ, террорлуқ һәрикәтлириниң йилтизи миллий бөлгүнчилик, идийәвий асаси диний әсәбийлик" дәп ениқ көрситип," диний әсәбий күчләргә зәрбә берип, диний әсәбий идийәниң сиңдүрмичиликини тосуш нөвәттики муһим вәзипимиз. Униңға қәтий зәрбә беришимиз керәк" дәп җакарлиған иди.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт