Xitayning halal yémeklikler belgilimisi diniy zatlarning tenqidige uchridi

Muxbirimiz erkin
2017-10-17
Share
halal-belgilirining-olchimi-belgilime.jpg Halal belgilirining ölchimi heqqidiki belgilime.
Social Media

Uyghur aptonom rayonluq diniy ishlar idarisi bu yil chiqarghan "Musulmanche yémekliklerni bashqurush charisi" namliq höjjitide, musulmanche yémekliklerge tedbir bérilip, musulmanlarning kündilik hayatidiki bu uqumning da'irisi gösh, süt we haywan yéghida pishurulghan yémeklikler bilen cheklinidighanliqini bildürgen.

Mezkur höjjette, musulmanche belgisini gösh, süt yaki haywan yéghida pishurulghan yémekliklerdin bashqa mehsulatlargha ishlitish cheklinip, buninggha xilapliq qilghuchilargha jerimane qoyulidighanliqi agahlandurulghan.

Uyghur aptonom rayoni da'irilirining ilgiri chiqarghan bir höjjitide, "Halal", dégen bu uqumni kishilerning kündilik turmushigha keng da'iride tetbiqlap, uni süt, gösh we haywan yéghida pishurulghan yémekliklerdin bashqa mehsulatlargha yaki ish-heriketlerge ishlitish diniy "Ashqunluq" ning bir xil ipadisi, dep tenqid qilghan idi.

Lékin bezi tunggan ziyaliyliri we Uyghur diniy zatlirining bildürüshiche, musulmanlarning kündilik turmushidiki "Halal-haram", dégen bu uqumning istémal menisini taraytip, uni peqet göshlük yémekliklergila baghlap qoyushi, musulmanlarning diniy turmushini kontrol qilishni meqset qilghan.

Amérikada turushluq tunggan ziyaliysi, weziyet analizchisi sulayman yigu ependi, halal belgisini chekleshning xitaydiki musulmanlargha qarshi keypiyat bilen munasiwetlik ikenlikini bildürdi. Uning körsitishiche, yéqinqi yillardin béri xitayda halal mehsulatlargha bolghan éhtiyaj artqan. U, buning xitay hökümiti éytqandek diniy ashqunluq bilen munasiwiti yoqluqini eskertip, buning bazar éhtiyajidin tughulghanliqini bildürdi.

Sulayman yigu mundaq deydu: "Bu mesile shinjangdila emes, pütün xitayda mewjut hadise. Xususen gensu, chingxey, ningshya qatarliq tungganlar olturushluq rayonlarda musulmanlishishqa zerbe bérip keldi. Musulmanlishishqa qarshi turush déginimiz, yéqinqi ikki yildin béri xitay hökümitining bazarda halal mehsulatlarning bundaq köpiyish kétishige qarap, buni dini ashqunluq küchiyiwatidu, dep qaridi. Uning bazardiki halal belgisi qoyulghan mehsulatlarning gösh, süt qatarliq yémeklikler emeslikige qarap, buni ashqunluqning ipadisi, dep qarishi bimenilik. Bunchilik köp mehsulatlargha halal belgisi qoyulushi, bu bazarning éhtiyaji bilen bolghan bir soda hadisisidur. Chünki, hazirqi xitay bazirida yémeklik bixeterlik intayin éghir hadise. Lékin, halal yémekliklerde diniy étiqadning cheklimisi bar. Shunga, u nisbeten ishenchlik. Mana bu xitayda halal yémekliklerning köpiyishidiki seweblerning biri. Elwette musulmanlar köp olturushluq rayonlarda tijaretchiler bazar tépish üchün ishenchlik mehsulatni köprek bazargha salidu. Esli buning islam dinining kéngiyishi bilen munasiwiti yoq".

D u q diniy ishlar komitétining re'isi turghunjan alawidin ependi islam dinida halal-haramning gösh bilenla cheklenmeydighanliqini bildürdi. U mundaq deydu: "Islam dinidiki halal-haram peqet gösh bilen cheklenmeydu. Halal, dégenning menisi u ishni qilish yaki yémeklik bolsa yéyish, ichimlik bolsa ichish yaki bir pa'aliyet bolsa qilish, bu hemmini öz ichige alidu. Haram, dégenmu xuddi shuninggha oxshash dinimizda cheklen'gen yémekke alaqidar nersilernimu öz ichige alidu we uningdin bashqa yaman ishlarni qilish, mesilen, insanni öltürüsh, ademlerni öltürüsh haram. Bashqilarning jénigha qest qilish haram. Haram dégenning esli menisi dini jehettin cheklen'gen ishlar, pa'aliyetler we nerse-kérekler. Halal-haram bu dinda nahayiti muhim. Alla ta'allah peyghember eleyhissalam arqiliq musulmanlargha qur'anning emiri bilen halal-haramni éniq belgilep bergen".

Lékin turghunjan alawidinning bildürüshiche, halal yémekliklerni telep qilish yaki halal uqumini bashqa sahelerde qollinishning dini ashqunluq bilen héchqandaq munasiwiti yoq iken. U, xitayning buni bahane qilip, Uyghurlarning étiqadini ajizlashturush we ularni assimilyatsiye qilish ikenlikini bildürdi.

Turghunjan alawidin: "Bu halal-haramni ayrighanliq héchqandaq diniy radikalliqqa kirmeydu. Xelq'ara qanundimu bilisiz yawropa-amérikidimu halal-haram, dep musulmanlar özining étiqadi boyiche pa'aliyet qilip mangidu. Yémek-ichmeknimu shuninggha qarita belgileydu, gherb döletliri qopup sen halal-haramni ayriding, sen radikal, démeydu. Haram -halalni ayrish bu dindiki asasliq uqum. Lékin radikalliq dégen bashqa bir mesile".

Sulayman yigo ependining qarishiche, xitay hökümitining qandaq mehsulatning halal, qandaq mehsulatning halal emeslikige arilishishi toghra emes. U, némining halal yaki halal emeslikini musulman istémalchilarning özi qarar bérishi, islam jem'iyetlirining nazaret qilishi kéreklikini bildürdi.

Sulayman yigu mundaq deydu: "Hökümet bu mesilini qandaq hel qilishi kérek. Bu ishning eslidinla kompartiye bilen héchqandaq alaqisi yoq. Uning bu mesilige qol tiqishining héchqandaq zörüriyiti yoq. Biz bu yerde kompartiye hökümitining xitaydiki hökümranliqini qanunluq yaki emeslikini, uning shinjangdiki hökümranliqining qanunluq yaki emeslikini talash-tartish qilmaywatimiz. Bularning hemmisi bashqa mesile. Bu yerde musulmanlarning néme yéyishi, néme ichishi bu her bir puqraning shexsiy mesilisi. Buninggha néme üchün hökümet qol tiqishi kérek. Musulmanche mehsulatlar bir xil tawar. U bir xil bazar herikiti, eger bir adem özining mehsulatigha halal, dep belge qoyup, emeliyette u halal bolmisa, démek u saxta mehsulat ishlepchiqirip, istémalchilarni aldighan bolidu. Bu ehwal gherb döletliride bayqalsa, hökümet ariliship qanun arqiliq hel qilidu. Xitaymu shundaq qilsa bolidu. Lékin u halal, halal emes dégenlerge arilashmasliqi kérek. Xitayning soda -sana'et idarisi esli mushundaq ishlarni qilishi kérek".

Uyghur aptonom rayonluq diniy ishlar idarisining musulmanche yémekliklerni bashqurush heqqidiki 92-nomurluq höjjiti tarqitilghandin kéyin her qaysi nahiyeler arqa-arqidin özlirining bu heqtiki yerlik höjjetlirini chiqirip ijra qilishqa bashlighan.

Radiyomizning igilishiche, mori nahiyelik diniy ishlar idarisi yéqinda buninggha alaqidar höjjet chiqirip, musulmanche yémekler ishlepchiqirish karxanilirini derhal qayta tizimgha aldurup, musulmanche yémeklik belgisini qayta élishni telep qilghan. Belgilimide, gösh, süt we haywan yéghi bolmighan yémeklik we mehsulatlargha musulmanche belge qoyush men'i qilinidighanliqini bildürgen.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.