Uyghur qizi: Uyghur élide mehsulatning halal yaki haramliqigha qarar qilish özimizge baghliq bolup qaldi

Muxbirimiz erkin
2015.05.06
choshqa-konserwa-halal.jpg “Halal yémeklik” markisi chaplan'ghan choshqa konsérwasi.
Social Media


“Eyli” tatliq türüm shirkitining Uyghur aptonom rayonida 49 dukini bar. Uning dukanlirining köp qismi ürümchi, korla qatarliq sheherlerge merkezleshken bolsimu, lékin qeshqerge oxshash ahalisining en'eniwi we diniy sezgürlüki küchlük bir sheherde az dégende bir dukini barliqi melum.

Xitayning memliket xaraktérlik mezkur tortxana zenjirining Uyghur ilidiki barliq dukanlirigha mehsulatlirini “Halal” dep sétish guwahnamisi bérilgen idi. Lékin mezkur shirketning chingxey shiningdiki tortxanisining “Halal” dep bazargha salghan mehsulatlirida choshqa yéghining bayqilishi, uning Uyghur ilidiki dukanlirining mehsulatigha so'al peyda qildi.

Biz bu munasiwet bilen mezkur shirketning ürümchidiki dukanlirigha téléfon qilip, chingxeydiki weqe uning Uyghur ilidiki tortxanilirigha qandaq tesirini körsetkenlikini soriduq.

Ürümchi tengritagh rayonigha qarashliq “Xu'angxé yoli” “Eyli” tortxanisining bir xadimining ashkarilishiche, shiningda weqe yüz bergen küni diniy ishlar da'iriliri bu dukanni tekshürüp, ularning mehsulatini “Layaqetlik” dep békitken.

U mundaq dédi: “Men u ishni bilimen. Shiningdiki u shirketning ishlirining azdur - köptur bizge tesir qilishi choqum. Biraq bizning bu yerdiki barliq dukanlirimiz musulmanche. Weqe yüz bergen shu küni bizning shirketning barliq xadimliri, yene diniy ishlarni bashqurush da'iriliri kélip tekshürüsh élip bardi. Dukinimiz her tereplime layaqetlik, dep békitildi. Eger ular birer mesile barliqini bayqighan bolsa, belki bizni choqum tertipke salatti. Biraq biz mehsulat we bashqa jehetlerde layaqetlik, dep qaralduq.”

Lékin diniy ishlar tarmaqlirining “Layaqetlik” dégen bu xulasini qandaq chiqarghanliqi melum emes. Chünki, mehsulat xuruchi shirketning zawutida teyyarlinip kelgechke, uning xuruchigha choshqa yéghi we bashqa haram nersilerning arilashturulmighanliqigha qandaq höküm qilghanliqi yenila bir so'al.

Biraq “Xu'angxé yoli” “Eyli” tortxanisining yuqiriqi xadimi, shiningdiki weqe özlirini qattiq endishige salghanliqini yoshurmidi.

U, “Bu ish mundaq, bizning ishchi xizmetchilirimizning ichide az sanliq milletler bar. Tungganlar, qazaqlar shundaqla yene Uyghurlar bolup hemmisi bar. Bu ish ularnimu endishige salidu. Weqe yüz bergen shu küni ularning qilghan 1 - ishi bizning mehsulat xuruchlirimizni tekshürüp chiqish boldi. Bu ish ularnimu endishige saldi. Lékin bizmu endishe qilduq. Chünki, bu bizning tijaritimizge bérip taqilidu” dédi.

Biraq Uyghur ilidiki islami sezgürlüki küchlük bezi milliy karxanilarning ilgiri sürüshiche, shiningdiki eyli musulman tortigha choshqa yéghi arilashturup sétish weqesi axbarat wasitilirige ashkarilan'ghan bu xil weqelerning tipik örniki, xalas.

Melum bir Uyghur karxanisining bir xadimi, u turushluq sheherdiki “Eyli” tortxanisigha Uyghurlar anche kirmeydighanliqini, biraq Uyghur élide halal - haram mesilisi musulmanlar endishe qilarliq nuqtigha bérip qalghanliqini bildürdi.

U mundaq dédi: “Mawu bizning ornimizda uning yénida ashu) tortxana( barchu, biz aldidin her küni ötimiz. U xenzularningki adette. Men Uyghurlarning kirip baqqanliqini körmidim. Bizning u yerde bir banka bar, andin bir chong soda sariyi bar, u xenzular köp kiridighan soda saray. Lékin Uyghurlarning bek kirip ketkenlikini körmidim. Aldida méwe - chéwe satidighan Uyghurlar bar, biz bir nerse alsaq shulardin alimiz. Lékin Uyghurlarning kirip ketkinini anche körmidim. U dukan kichikla bir tarmiqi. Biz u weqeni torlardin tünügün körduq, ündidargha saptiken uning xewirini. He - diduq, lékin bizning bu yerdiki tarmiqini taqimidi.

Uning körsitishiche, Uyghur élide halal istémal buyumlar mesilisini hel qilishtiki birdin - bir amal musulmanlarning özige baghliq bolup qalghan.

U mundaq dédi, “Hazir biz bek anglap kétip barimiz, mesilen, yalghan göshlerning yasiliwatqanliqini, andin mawu yünda mayningki musulmanche samawar, shorpixanilarda, andin kéyin mawu chawmiwfén, dep qoyidiken, men'ghu bek yep ketmeymen héli gürüch - un lengmini, dep. Ashundaqlargha shularni qoshuwatqanliqi bayqalghan. Bundaq ehwallar hazir bek köpiyip kétip baridu. Xeqler pul tépish üchün nurghun ishlarni qiliwatidu. Qalghini emdi biz yémisek ular bizge satmaytti. Biz yégen bolghachqa ular bizge satti, shundaqqu!”

“Elwette, hökümet tedbir qollinishi kérek. Lékin yene biri, mawu jyajyagey chiqtighu, nurghun adem balilirigha élip berdi. Özlirimu ichken éjyawgeyni. Emma kéyin uning halal emesliki, éshekning tériside yasaydighanliqini ashkarilidighu bular. Deslepte bu bek payda qilatti, ünümi yaxshi idi, biraq hazir ünümi azlap ketti, dégendin kéyin ular mundaq dégen: deslepkisini erkek éshekning) hangga( tériside yasighantuq. Lékin erkek éshekler tügep kétip, éshek yétishmey chishi) mide( éshekning tériside yasighachqa ünümi töwenlep ketti, dep élan qildi. Buninggha nurghun adem bek heyran qalghan, biz éshekning tériside yasighan nersini ichtuqmu, dep. Shuning bilen ular ishlepchiqarghan zawutni erz qilghan. Lékin zawut ochuq ashkara halda, biz üstige musulmanche, dep yazmiduq, sen ichken bolsang özüngning ishi, dédi. Bundaq mesililer heqiqeten éghir? buninggha hökümet qanun chiqirip, undaq - mundaq qilmighandikin soda erkinliki. Lékin néme istémal qilishni özimiz bilip istémal qilsaq bolidighan oxshaydu. Bizmu ish qilip yewatqan, ichiwatqan nersilirimizdin ensirep turimiz.”

Shiningda yüz bergen “Halal tort weqesi” bezi mutexessislerde istémal buyumlirini halal - haramliqini xitay hökümet organlirining békitip bérishige nisbeten so'al peyda qildi.

Amérika frot uniwérsitétining siyasiy penler proféssori ma xeyyyün, xitayda gheyriy musulman hökümet organlirining musulmanlargha halal - haramni békitip bérishini tenqidlep, “Nimining halal, nimining haramliqini musulman jama'iti békitishi kérek” likini ilgiri sürgen idi.

Uning muxbirimizgha körsitishiche, eger xitay hökümiti diniy mesilige sezgürlük bilen qarisa, u bu weqede mes'uliyiti bar emeldarlarni dölet bixeterlik qanunigha sélip jazalishi kérek.

Ma xeyyün mundaq deydu: “Eger junggo hökümiti diniy - milliy mesililerge rast sezgürlük bilen qarisa, gheyriy musulmanche dukanlargha musulmanche guwahname béjirip bergen diniy, milliy ishlargha mes'ul her qandaq emeldarni dölet bixeterlikige xewp yetküzgenler qatarida bir terep qilishi kérek, dep qaraymen. Chünki, u peyda qilghan ziddiyet jem'iyetning muqimsizliqi, milletlerning ittipaqsizliqi, junggoning muqimsizliqini keltürüp chiqardi. Shunga, guwahname satqan emeldarlar dölet bixeterlikige xewp sélish bilen jazalinishqa tégishlik héqiqi kishiler.”

Lékin proféssor ma xeyyünning qarishiche, xitayda halal istémal buyumlar baziridiki qalaymiqanchiliqqa ikki xil nuqtidin qarash kérek. Biri, xitay medeniyet qarishi. Yene biri, bazar igilikining mukemmelleshmigenlikidur.

U mundaq dédi, “Bu mesilige ikki qatlam boyiche qarash lazim. Biri, junggoning xenzu medeniyiti eslidinla nisbeten tar mehkimichi. Uning bashqa millet, bashqa medeniyetlerge bolghan chüshenchisi we hörmiti yéterlik emes. Xenzu medeniyitide asasen héchqandaq yémek - ichmek cheklimisi yoq. Choshqa, it, müshük ishqilip, u yémeydighan nerse yoq. Uning üstige uning bazar igiliki mukemmel emes. Buninggha emeldarlarning chérikliki qoshuwélip, junggoning yémeklik bixeterlikide burun nurghun weqeler yüz berdi. Mesilen, yundi may buning bir misali. Bu ademler heyran qalarliq ehwal. Her qandaq millet we medeniyetning bir yémek - ichmek cheklimisi bolidu, lékin uning yoq. Shunga, uning bazar igilik sistémisida tunggan, Uyghur, tibet we bashqa yémek - ichmek cheklimisi bar milletler ziyankeshlikke uchrawatidu. Buning bir sewebi bazar amilidur.”

Lékin proféssor ma xeyyünning qarishiche, xitayda halal istémal buyumlar baziridiki qalaymiqanchiliqni ikki amil peyda qilmaqtiken. Biri, xitaylarning tar medeniyet qarishi, yene biri, bazar igilikining mukemmel bolmasliqidur.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.