Misirgha barghan Uyghurlarning weziyiti heqqide yéngi uchurlar

Muxbirimiz gülchéhre
2017-07-04
Share
misir-qahire-xitay-elchixana-uyghurlar.jpg Misirdiki xitay elchixanisining Uyghur oqughuchilarni yighip achqan yighini.
RFA/Haji Qutluq Qadiri

Ilim élish pursetlirini izdep misirgha kelgen Uyghur oqughuchilarning, yéqinqi aylarda xitay hökümitining derhal yurtigha qaytish toghrisidiki tehditlirige uchrighanliqini, a'ilisidin kélidighan iqtisadiy menbening üzüwétilishi we bashqa éniqsiz sewebler bilen amalsiz oqushini tashlashqa mejbur boluwatqanliqini anglatqan iduq. Bu oqughuchilarning ichide yurtigha qaytqanlirining qayta xewiri bolmighan bolsa, yene bir qismi türkiye qatarliq ellerdin yol izdewatqan idi.

Hazir misirda qélip oqushini dawamlashturuwatqan az sandiki Uyghur oqughuchilarning yéqinqi weziyiti qandaq boluwatidu? türkiyege kelgen Uyghur oqughuchilarningchu?

Biz ikki aydin buyan xitay hökümitining, chet'elde oquwatqan Uyghur oqughuchilarni qayturup kélish xizmiti jiddiy élip bériliwatqan bir peytte, qaytip kelgenlerni we qaytip kelmigen oqughuchilarning ata-anilirini atalmish "Terbiyilep özgertish sinipliri"gha teshkillewatqanliqi heqqide tepsiliy melumatlar bergen iduq. Misirda oquwatqan Uyghur oqughuchilardin xitayning tehditlirige bash egmey, misirda qalghan we türkiyege ketken bir qisim Uyghur oqughuchilardin kelgen yéngi inkaslargha qarighanda, xitay hökümitining hazirmu misirda oquwatqan Uyghur oqughuchilarni qayturup kélish üchün toxtimay tedbir éliwatqanliqi melum boldi.

Bu heqte misirdin radiyomiz bilen alaqileshken bir Uyghur oqughuchining ehwal melum qilishiche, hazir misir qahirede xitayning a'ilisi arqiliq qilghan türlük bésim we tehditlirige qarimay oqushini dawam qiliwatqan 200din artuq Uyghur oqughuchi qalghan bolsimu, ular bir tereptin xitay hökümiti ata-anilirining pul sélishini chekligenliki üchün éghir iqtisadiy qiyinchiliqqa yüzlen'gen bolsa, yene köp qisim oqughuchilar misirda turushta kéreklik qanuniy resmiyetliri bolmighanliqi we yaki iqamitining waqti toshqanliqi seweblik misir da'iriliriningmu so'al soraq we bésimlirigha uchrighan.

Yene bir tereptin, misirdin ketken oqughuchilarning xitayning ayrodromlirida iz-déreksiz yoqap kétiwatqanliqidek xewerler, misirda qalghan bu oqughuchilarni qandaq qilip bolmisun qaytip ketmeslik heqqide qarar élishqa qistisa, türkiye we bashqa ellerdiki oqughuchilarningmu türlük qiyinchiliqlargha yoluquwatqanliqi toghrisida tarqalghan bir qisim gepler ularda teshwish peyda qilghan.

Xitay hökümitining radikalliqni tügitish namida, Uyghur élida qurghan terbiyilep özgertish siniplirighimu asasliq din'gha munasiwetlik kishilerning mejburiy élip kétiliwatqanliqi yeni özliri yaki perzentliri dinda yaki misir, türkiye qatarliq jaylarda oqughanlarning nuqtiliq teqibge we qiyin-qistaqqa éliniwatqanliqi melum.

Chet'ellerde oquwatqan Uyghur oqughuchilarmu yéqinqi aylarda xitay da'iriliri teripidin gheyriy resmiy yosunda, 6-ayning axirghiche yurtigha qaytip tizimdin ötüsh heqqide her xil tehditlerni tapshuruwalghanliqi melum idi.
Da'iriler bu xil atalmish terbiyilep özgertish siniplirigha teshkillen'genler "Diniy esebiylik, zorawan térrorluq idiyisidin yuqumlan'ghan, shunglashqa ular balnistta yétip dawalinishi kérek" dep özining metbu'atliridimu ashkara körsetken idi.

Aqsu axbarat torining yéqinqi xewiridin yene, aqsu wilayitidiki 8 nahiye we bir sheherde tesis qilghan terbiyilep özgertish sinipliri tetil qilip kelgen 10 mingdin artuq studéntlarning teshkillen'genliki we ular bu terbiyilesh siniplirida "3 Xil küch" ke qarshi qet'iy küresh qilish heqqide idiyewiy terbiyege qatnashqandin bashqa, xitay dölet bayriqi aldida kolléktip qesemyad yighinigha uyushturuluwatqanliqi ashkarilandi. Xewerde "Ijtima'iy muqimliq we ebediy eminlikni ishqa ashurushta studéntlar muhim küch hésablinidu" déyilgen.

Xitayning tor uchur alaqe wasitilirige bolghan réjimni kücheytip Uyghurlarning tashqi dunya bilen bolghan alaqisini pütünley üzüshte qattiq tedbirlerni alghanliqi seweblik, misirdin Uyghur éligha qaytqan oqughuchilardin qanchilik qismining bu xil siniplargha élip kétilgenliki we qandaq qismetlerge uchrighanliqi heqqide igiligen pakitliq melumatlirimiz cheklik bolsimu, emma türkiyege yol alghan oqughuchilarning hazirqi weziyiti heqqide türkiyediki Uyghurlardin we bir qisim oqughuchilarning özidin melumatlar igilesh pursiti bolup keldi.

Igilishimizche, ata-anisidin, wetinidin waz kéchishke mejbur bolghan, iqtisadidin ayrilghan, ümidsizlik we türlük rohiy bésim wehimilerge yem boluwatqan bu Uyghur oqughuchilar misirdin ayrilip türkiyedin panah izdeshke bashlighan. Misirdin türkiyege ming bir musheqqette kéliwatqan bu Uyghurlarning bezilirining inkas qilishiche, xitay hökümiti ularning ata-aniliri bilen bolghan alaqisini pütünley üzüp tashlighan, ular, türkiyede turushluq resmiyetlirining hel bolushimu asan'gha toxtimaywatqanliqi üchün yenila iqtisadiy, bixeterlik, turmush we bashqa jehetlerdin ghemdin xali bolalmay, özini bixeter hés qilalmaywatmaqta. Xatirjemsizliki tüpeyli derdini anglitishtimu ikkilenmekte iken.

Ijtima'iy taratqulardin türkiyediki ammiwi teshkilatlar we saxawetchi Uyghurlarning mexsus misirdin kelgen Uyghurlargha yardem, xeyrxahliq pa'aliyetlirini élip bériwatqanliqi melum. Bolupmu, ramizan mezgilide misirdin kelgen Uyghurlargha yardem qilish chaqiriqliri ijtima'iy taratqularda alahide kücheygen idi.

Bügün bu heqte bizge tepsiliy melumat bergen, istanbuldiki sherqiy türkistan tetqiqat merkizining mudiri hamit köktürk ependi gerche türkiye hökümiti tereptin misirdin qaytqan Uyghur oqughuchilarni orunlashturushta mexsus bir orunlashturush yaki siyaset bolmisimu, türkiyediki sherqiy türkistan teshkilatliri we yerlik ammiwi teshkilatlarning ularni orunlashturushta aktip halda jiddiy tedbirler éliwatqanliqini we ularning qedemmu-qedem orunlashturuluwatqanliqini bildürdi.

Türkiyege kelgen musapirlarning panahliq yolliri heqqide toxtalghan hamit köktürk ependi yene, misirdin türkiyege kelgen Uyghurlarning ammiwi teshkilat yaki Uyghurlardinla yardem izdesh bilen cheklinip qalmasliqini, turmush we bixeterlik jehette téz arida képillikke érishish üchün, türkiyediki hökümetsiz teshkilatlar we birleshken döletler teshkilati musapirlar aliy komissarliqining ishxanilirigha iltimas qilishqimu bolidighanliqini eskertti.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.