Xitay Uyghur élide ramizanliq diniy pa'aliyetlerni kontrol qilishni kücheytken

Muxbirimiz erkin
2015-06-10
Share
toppa-yaghliq-saqal-ramzan.jpg Xitay da'irilirining Uyghurlargha qaratqan türlük bésimi we diniy étiqad cheklimiliri Uyghurlarni chüshkünleshtürmekte. 2009-Yili 17-iyul, ürümchi.
AFP

Bu ayning 2‏-3 künliri, ürümchi shehirining saybagh rayonluq diniy ishlar idarisi we islam jem'iyiti, bu rayondiki Uyghur, tunggan meschitlirining imam, xatip we mutiwelli hey'etlirini yighip, ramizanni qandaq ötküzüshni orunlashturghan.

Yighinda, diniy zatlargha ürümchi sheherlik diniy ishlar idarisi we islam jem'iyitining 10‏-nomurluq höjjiti yeni," 2015‏- Yilliq ramizan éyi xizmitini orunlashturush pilani" yetküzülüp, her qaysi meschitlerdin höjjetni rohini qattiq ijra qilishni telep qilghan.

D u q bayanatchisi dilshat rishitning ashkarilishiche, 10 ‏-nomurluq höjjette ramizan mezgilidiki diniy pa'aliyetlerge konkrét belgilime chiqarghan. Jüme namizi, öshre-zakat, tarawi, iptar, xutbe, qedir kéchisi qatarliq ibadet pa'aliyetlirining orni, mezmuni, waqtigha cheklime qoyulghan.

Mezkur höjjetning ürümchi shehirige xas belgilime ikenliki yaki pütkül Uyghur aptonom rayonigha ortaq siyaset ikenliki melum emes.

Xitay hökümiti ötken yilqi ramizanda oqutquchi‏-oqughuchi, kadir, ishchi-xizmetchiler we dem élishqa chiqqan hökümet xadimlirining roza tutushini chekligen idi.

Da'iriler, bu yilqi belgilime meschitlerning, diniy zat we jama'etning bixeterlikini közde tutup chiqirilghanliqini bildürsimu, lékin bu belgilime d u q we bezi diniy zatlarni bi'aram qildi.

Se'udi erebistanda turushluq diniy zat we zhurnalist sirajiddin ependining körsitishiche, diniy ibadetke chek qoyush insanliqqa qilin'ghan éghir jinayet.

U mundaq dédi: bu eng awwal diniy ibadet mesilisi emes, insanliqqa qiliniwatqan jinayet bu. Her bir insanning normal insaniy erkinliki bolidu. Xalisa dinsiz bolidu, xalisa dindar bolidu, xalisa islam dinigha ibadet qilidu, xalisa xristi'an bolidu. Xalisa kommunist bolup mushrik bolidu. Emma insanning diniy ibaditige chek qoyushning özi séning insanliqingni men étirap qilmaymen, kéchilerde ibadet qilish, roza tutush, namazning waqtini cheklesh zoluq yéyishni chekleshning özi insanliqqa qilin'ghan éghir jinayet bu.

Sirajiddin ependi yene, xitayning muqeddes ramizan éyida ibadetke cheklime qoyushi Uyghurlarning eng nazuk nuqtisigha chéqilghanliqtur, dep körsetti.

U mundaq dédi: yilda bir kélidighan ramizan bir ibadet mewsumi. U bir musulmanning hayatida muhim orunda turidu. "Qur'ani kerim" de musulmanlargha bir ay ramazand roza tutushni perz qilghan. U héchqandaq shek-shübhe yoq bir ay. Bu ayda qur'ani kerim nazil bolghan. Xususen bu ramizan rozisi dések, bu peqet alla bilen bende otturisida bolidighan yégane bir munasiwet. Bir insan tang atqandin tartip taki kün patqiche héch nerse yémeydu, ichmeydu. Uning tutqan rozisini allahtin bashqa héchkim bilmeydu. Shundaq turup, bizning wetende rozini, ibadetni cheklesh mesilisi bu insanning eng sezgür nuqtisigha chéqilghanliqtur.

Ürümchi shehirining2015‏- yilliq ramizan éyi xizmitini orunlashturush pilani" da yene, meschitlerde iptar bérish, diniy zatlarning rayon we sorun atlap tebligh qilishi cheklen'gen.

Tebligh sözleydighan, xutbe oquydighan xatiplar choqum diniy ishlarni bashqurush organlirining testiqini élishi telep qilin'ghan. Meschitlerning yuqiri awazliq kanay ishlitishi men'i qilinip, qedir kéchisi meschitlerde tünesh cheklen'gen.

Uningda yene, qedir kéchisi 7‏-ayning 13‏-küni qilip békitilip, shu künki ibadet peqet yérim sa'et uzartilghan. Meschitlerde tüneshke bolmaydighanliqi agahlandurup, qedir kéchisidiki ibadet 11:30 din kéyin qalmasliqni tekitligen.

Saybagh rayonluq diniy ishlar idarisining bashliqi murat memet yighinda qilghan sözide, her qaysi meschitlerning "Derwazisigha yaxshi qarap, öz adimini yaxshi bashqurushi, öz ishini yaxshi qilishi" ni tekitlep, tasadipiy weqelerning qet'iy aldini élishni telep qilghan.

Lékin sirajiddin ependining agahlandurushiche, insanlarning diniy étiqadini ajizlashturushni meqset qilghan bu xil tedbirler intayin xeterlik, dep körsetti.

U mundaq dédi: insanni bir qanun-tüzüm, exlaq we shermi-haya ichide yashashqa ündeydighan rohiy küch -insanning eqidisi. Bu eqidini suslashturimen, dégenning menisi insanni weyran qilimen, dégen bolidu. Bu axirqi hésabta her qandaq hakimiyetning özining béshigha bala qaza élip kélidu. Undaq rayonda we hakimiyette héchqachan amanliq, muqimliq bolmaydu. Yene kélip musulmanlarning eqidisini suslashturimen, dégenlik islamgha qarshi jeng élan qilimen dégenlik bolidu. Bu dunyadiki bir yérim milyard, ikki milyard musulman'gha jeng élan qilghanliqtur. Bu bek xeterlik mesile.

Bu yilliq ramazan dunya musulman ölimalar birleshmisi yéqinda bayanat élan qilip, xitayning Uyghur élide yolgha qoyghan diniy siyasitini qattiq tenqid qilghan mezgilde yétip keldi.

Dunya musulman ölimalar birleshmisining bash katipi ötken hepte élan qilghan bayanatida, xitayning Uyghur musulman dukandarlirini haraq-tamaka sétishqa mejburlighanliqini tenqid qilip, xitay hökümitini agahlandurghan idi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet