Америка дөләт мәҗлисидә хитайдики сиясий вә диний һәқләр дәпсәндичилики темисида гуваһлиқ йиғини ечилди

Мухбиримиз әзиз
2019-12-10
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Америка дөләт мәҗлисидә ечилған «хитайдики сиясий вә диний һәқләр дәпсәндичилики» темисидики гуваһлиқ бериш йиғинида кишилик һоқуқ көзитиши тәшкилатиниң асия ишлириға мәсул директори софийә ричардсон ханим гуваһлиқ бәрмәктә. 2019-Йили 10-декабир, вашингтон.
Америка дөләт мәҗлисидә ечилған «хитайдики сиясий вә диний һәқләр дәпсәндичилики» темисидики гуваһлиқ бериш йиғинида кишилик һоқуқ көзитиши тәшкилатиниң асия ишлириға мәсул директори софийә ричардсон ханим гуваһлиқ бәрмәктә. 2019-Йили 10-декабир, вашингтон.
RFA/Eziz

Хитайда әвҗ еливатқан диктаторилиқ хәлқарада барғансери көп тәнқидләргә дуч келиватқанда хитай һөкүмитиниң сиясий вә диний саһәдики һәқләрни аяқ-асти қилиш қилмишиниң әң йеңи әһвалиға қарап чиқиш үчүн 10-декабир күни америка дөләт мәҗлиси қармиқидики «асия, тинч окян вә кеңәймичиликниң алдини елиш комитети» мәхсус гуваһлиқ бериш йиғини өткүзди.

Бу қетимқи гуваһлиқ бериш йиғинида алди билән америка авам палатасиниң әзаси, «уйғур кишилик һоқуқ қанун лайиһәси» ниң әмәлгә ешиши үчүн зор күч чиқарған кишиләрниң бири болған брад шерман әпәнди алди билән сөз елип уйғурларниң әһвали һәққидә қисқичә чүшәнчә бәргәч бу қетимқи гуваһлиқ бериш йиғиниға қатнашқили кәлгән төт гуваһчини тонуштуруп өтти.

Алди билән уйғурлар дияридики лагерлар мәсилисидә нопузлуқ алимлардин болуп қалған германийәлик тәтқиқатчи, доктор адрян зенз сөз алди. У нуқтилиқ қилип нөвәттә уйғурлар дияриниң «йәһудийлар қирғинчилиқи» дин буянқи әң еғир болған кишилик һоқуқ дәпсәндичиликини баштин кәчүрүватқанлиқини баян қилип, һазир лагерлар мәсилисиниң йеңи басқучқа көтүрүлгәнликини, буниң әң типик ипадиси нөвәттә көпләп мәлум болуватқан мәҗбурий йосундики «лагер мәһбуслириниң һәқсиз яки әрзан баһалиқ әмгики» болуватқанлиқини алаһидә тәкитлиди. Болупму хитайдики әң чоң пахта базиси болған уйғурлар диярида һазир көплигән саһәләр қатарида тоқумичилиқ вә кийим-кечәк ишләш саһәсидә бу хил мәҗбурий әмгәкниң көпләп мәвҗут болуватқанлиқини, буларниң бәдилигә пүтүп чиққан мәһсулатларниң ғәрб дунясиға експорт қилиниватқанлиқини сөзләп өтти.

Уйғур гуваһчилардин фирқәт җавдәт өзиниң шәхсий кәчүрмишлирини, хитай һөкүмитиниң чәтәлләрдики уйғурларға һәмдә өзигә қандақ тәһдитләрни селиватқанлиқини қисқичә баян қилиш арқилиқ нөвәттә уйғурлар дияридики лагерға қамалған һәмдә һәрқачан лагерға қамилиш гирдабида туруватқан уйғурларниң, шуниңдәк чәтәлләрдики әркин дуняда яшаватқан уйғурларниң реал әһвалини йиғин әһлигә йәнә бир қетим тәсвирләп бәрди. Болупму уйғурлар диярида нөвәттә кишилик һоқуқ дегәндин қилчиму еғиз ечиш мумкин болмайдиған бир вәзийәтниң шәкиллинип болғанлиқини алаһидә тәкитлиди.

Америкадики «кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилати хитай бөлүминиң мудири софи ричардсон ханимму бу қетимлиқ гуваһлиқ бериш йиғинида сөз қилди. У сөзидә нөвәттә хитай һөкүмитиниң кишилик һоқуқни дәпсәндә қилишта қайси дәриҗигә берип йәткәнлики тоғрисида көплигән испатлар мәвҗутлуқини, шуңа нөвәттә хитай һөкүмитиниң бу хил қилмишлириға қайси йосунда җавабкар болуши лазимлиқини айдиңлаштурушниң бәкму муһимлиқини тәкитләп өтти. Униң қаришичә, хитай һөкүмитиниң һакимийәтни дәстәк қилип туруп уйғур вә башқа хәлқләрниң кишилик һоқуқини аяқ-асти қилиши һазир аллиқачан хитай чеграсидин һалқип чиққан болуп, бу хил әһвалда хәлқараниң, җүмлидин америка һөкүмитиниң буниңға қарши үнүмлүк тәдбир елиши бәкму зөрүр һесаблинидикән.

Гуваһлиқ бериштин кейин америка дөләт мәҗлисидики әзалар көплигән мунасивәтлик соалларни сориди. Гуваһчилар билән палата әзалири оттурисидики сөһбәт шәклини алған муһакимә басқучида уйғурлар мәсилисини чөридигән көплигән әһваллар йиғин әһлигә йәнә бир қетим әскәртип өтүлди.

Йиғин арилиқида биз софи ричадрсон ханимни айрим зиярәт қилип, уйғурлар нөвәттә дуч келиватқан әһвални ғәрб дунясиниң қандақ чүшиниши лазимлиқини соридуқ. У бу һәқтә өзиниң «уйғурларму охшашла адаләткә моһтаҗ» дәп қарайдиғанлиқини билдүрди.

Софи ричардсон: «бизниң һазирқи әң чоң әндишимиз хәлқаралиқ кишилик һоқуқ қануни болуватиду. Чүнки хитай һөкүмити һазир ашкара һалда һәмдә һечқандақ тәптартмастин мәзкур қанунға хилап қилмишларни көпләп садир қиливатиду. Шу сәвәбтин һазир шинҗаң районида бизгә мәлум болуватқан зор көләмлик һәмдә халиғанчә қолға елиш қилмиши йүз бериватиду. Шуниң билән биргә диний һәқләр, пуқраларниң әркин йөткилиш һәқлири, әқәллий сөз-алақә қилиш һәқлири дегәндәк барчә һәқләрниң қаттиқ контрол қилиниши оттуриға чиқиватиду. Буларниң һәммисигә хитай һөкүмити биваситә җавабкар болуши лазим. Дәл мушу сәвәбтин хитай һөкүмитиниң ашу бир қатар әмәлдарлири мушу дәпсәндичилик қилмишлири үчүн хәлқара сотта һесаб бериши лазим. Худди хәлқара сот мәһкимиси бермидики роһинга мусулманлирини қирғин қилғучиларни сотлиши лазим болғинидәк уйғурлар үчүнму ашундақ бир мәнзирини ойлишимиз лазим. Уйғурларниң адаләткә моһтаҗлиқи һечқандақ милләттин кәм әмәс.» Деди.

Бу қетимқи йиғинда гуваһлиқ бәргән доктор адрян зензму айрим зияритимизни қобул қилди. У бәзиләрниң нөвәттә хитай һөкүмитиниң уйғурларға тутқан муамилисини «хитайчә түскә игә фашизим» дәп қарайдиғанлиқи тоғрисида сориған соалимизға җаваб берип, буниңда муәййән охшашлиқ барлиқини тәкитлиди. У мундақ деди: «мән буниңға бәзи җәһәтләрдин қошулимән. Чүнки һазир хитай һөкүмитиниң қиливатқанлири һакиммутләқлиқниң көплигән аламәтлирини заһир қиливатиду. Әйни вақиттики натсистлар германийәсиму типик һакиммутләқ һакимийәт иди. Болупму бу икки һакимийәтниң системилиқ һалда өзлириниңкидин пәрқлиқ болған бир идеологийәни йоқитиши пүтүнләй охшаш шәкил еливатиду. Йәнә бир яқтин 1936-йилидики берлин олимпик йиғинини натсистлар өткүзгән болса 2022-йилидики қишлиқ олимпик йиғинини бейҗиң шәһири өткүзмәкчи болуватиду. Әйни вақиттики берлин олимпик йиғинини байқут қилғандәк һазирму хәлқара җәмийәт хитайниң зор көләмлик кишилик һоқуқ дәпсәндичилики үчүн уларниң олимпик өткүзүштәк һәрикәтлирини байқут қилиши лазим.»

Уйғур яшлиридин фирқәт җавдәт билән болған сөһбитимиздә у муһаҗирәттики уйғурларниң вәтәндики уруқ-туғқанлирини аяп, уларниң әһвалини ташқи дуняға аңлитиштин өзини елип қечишини «уларға техиму зор зиян елип келиду» дәп қарайдиғанлиқини сөзләп өтти.

Бу қетимқи гуваһлиқ бериш йиғиниға вашингтон әтрапидики көплигән уйғур җамаитиму типик уйғурчә кийимләрни кийгән һалда қатнашқан болуп, йиғинниң мәниви кәйпиятиға алаһидә һөсн қошқан иди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт