Хитай коллегийәси: хитайниң уйғур DNA амбирини қуруши хәлқара үчүн бир агаһландуруш сигнали

Мухбиримиз әркин
2020-04-22
Share
Antonio-Guterres-sozde.jpg Б д т баш катипи антонио гутеррис йиғинда сөзләватқан көрүнүш. 2020-Йили 24-феврал, җәнвә.
AFP

Йеқинда лондондики «хитай коллегийәси» намлиқ мустәқил аммиви сот мунбири б д т баш катипи антонио гутерресқа мәктуп йезип, бир хитай дипломатиниң йеқинда б д т кишилик һоқуқ кеңишиниң мәслиһәтчиләр комитетиға тәйинлигәнликигә қарита тәкшүрүш елип беришини тәләп қилған. Мәзкур коллегийә мәктупида тәкитлишичә, б д т ниң мәзкур комитетиға бир хитай дипломатиниң тәйинлиниши мусулманларни бастуруватқан, уларниң ички әзасини йиғиш билән әйиблиниватқан хитайниң кишилик һоқуқ дәпсәндичиликигә «қариғуларчә ортақлашқанлиқ» икән.

Мәзкур коллегийәниң мәслиһәтчиси, әнглийәлик адвокат һамид саби 20-апрел зияритимизни қобул қилип, өзлириниң б д т баш катипиға бу мәктупни йезишидики сәвәблирини чүшәндүрди. Һамид саби мундақ дәйду: «әлвәттә, хитайниң бундақ бир муһим орунға тәйинлинишиниң қаршилиққа учриши турған гәп. Бу интайин җиддий мәсилә. Чүнки, у бу арқилиқ қайси вәқәни тәкшүрүшни, қандақ орунға қайси тәкшүргүчини қоюшқа арилишиш пурситигә еришиду. Шу сәвәблик хитайниң кәлгүси кишилик һоқуқ паалийәтлиридә муһим рол ойнишиға болмайду. Ундақ болмиса у кишилик һоқуқ кеңишиниң хизмитигә җиддий кашила пәйда қилиду. Шуңа биз бу мәктупни яздуқ».

«Хитай коллегийәси» ниң мәктупида йәнә хитайдики мәҗбурий ички әза йиғиш мәсилиси алаһидә әскәртилип, хитайниң бу җәһәттики һәрикити йәһудийлар чоң қирғинчилиқиға селиштурулған. Мәктупта қәйт қилинишичә, «хитайниң мәҗбурий ички әза йиғишини йәһудийлар чоң қирғинчилиқини өз ичигә алған 20-әсирдики тоқунушларда йүз бәргән қорқунчлуқ зораванлиқларға селиштурушқа болидикән».

Һамид саби мәзкур мәсилини б д т кишилик һоқуқ кеңишиниң өткән йили 9-айда өткүзүлгән бир қетимлиқ йиғинида оттуриға қойғаниди. Униң 21-апрел радийомизға тәкитлишичә, нөвәттә хитайда һәр йили тәхминән 30-40 миңдәк мәһбусниң ички әзаси мәҗбурий йиғилидикән. У, шуңа хитайниң фалунгоң, уйғур вә башқа виҗдан мәһбуслириниң қени, ички әзалирини қәрәллик тәкшүрүп туридиғанлиқини билдүрүп, «хитайда һәр йили 60 миңдин 90 миңғичә болған ички әза көчүрүлиду. Бу дегәнлик тәхминән 30-40 миңдәк ички әзаниң сағлам вә тинчлиқ сөйәр виҗдан мәһбуслиридин елинидиғанлиқини көрситиду. Ички әза мушундақ йиғилиду. Бу интайин қорқунчлуқ қилмиш. Бу қорқунчлуқ қилмиш хели йиллардин берип йүз берип келиватиду».

«Хитай коллегийәси» бу йил 3-айда өзиниң хитайдики мәҗбурий ички әза йиғиш қилмишиға даир тәкшүрүш хуласә доклатини елан қилип, хитайда йүз бериватқан бу қилмишни йәһудий чоң қирғинчилиқиға селиштурған. Мәзкур коллегийә бу доклатида уйғурларни өз ичигә алған 50-60 тәк шаһитниң гувалиқиға орун бәргән шундақла нурғун һөҗҗәтләрни анализ қилғаниди.

Лекин бәзи мутәхәссисләрниң қаришичә, б д т яки дуня сәһийә тәшкилатидәк органларниң бу мәктуптики чақириққа қулақ салидиғанлиқи гуманлиқ икән. Америкадики кишилик һоқуқ адвокати етан гутман 21-апрел бу һәқтики зияритимизни қобул қилип мундақ деди: «мән бу мәктуптин иҗабий бир нәрсини көрдүм. Улар б д т ниң буниңға җаваб қайтуридиғанлиқини күтидиғандәк қилиду. Лекин мән б д т ниң уйғурларниң кәң көләмлик тутқун қилиниши, шинҗаңдики лагерларға диққәт қилиши, униң хитайдики мәҗбурий ички әза йиғиш қилмишлирини етирап қилишини күтмәймән. Чүнки, улар хитай дипломатийәсигә вә хитайниң пулиға бәк һерисмән».

Етан гутман узун йиллардин бери хитайдики ички әза йиғиш қилмишини тәкшүрүватқан бу саһәдики нопузлуқ мутәхәссис кишиләрниң бири. Униң қаришичә, хәлқара теббий саһәси өз ара һәмкарлишип, хитайдики мәҗбурий ички әза көчүрүш билән шуғуллиниватқан сәһийә тармақлириға ембарго қоюши керәк икән. У, буниң хитайни чәкләштики бир хил үнүмлүк чарә икәнликини билдүрди.

Етан гутман мундақ дәйду: «мән хитайниң ички әза көчүрүш дохтурлирини айрип, уларға дәрһал ембарго қоюш керәк, дәп қараймән. Бу бир қанчә йилниң алдида йолға қоюлуши керәк иди. Уларниң хәлқара медитсина органлириниң паалийәтлиригә қатнишишиға йол қоюлмаслиқи керәк. Чүнки, уларниң қандақ иш билән мәшғул болуватқанлиқи һәққидә бәк көп соал бар. Болупму уйғур, туңган, қазақ вә фалунгоңчиларниң мәсилидә. Шинҗаңдики ишларда уларниң немә иш қиливатқанлиқиға даир дәлилләр маңа ениқ. Лагерда йоқап кәткән адәмләрниң сани аз әмәс. Булар 20 яшларниң чамисидики сағлам кишиләр болуп, сани наһайити көп. Бу кишиләр завутларда әмәс, дохтурханиларда йоқап кәтти».

Биз 21-апрел б д т баш катипиниң ишханиси билән б д т кишилик һоқуқ кеңишиниң ахбарат ишханисиға телефон қилип, уларниң юқириқи мәктупқа болған инкасини елишқа тиришқан болсақму, телефонимизни һечким алмиди. Лекин америкадики «һәптилик хәвәрләр» журнилиниң билдүрүшичә, б д т кишилик һоқуқ кеңишиниң баянатчиси мәзкур органниң нөвәттики күнтәртипидә хитайдики мәҗбурий ички әза йиғиш қилмишлирини тәкшүрүш пилани йоқлуқини билдүргән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт