Xitay kollégiyesi: xitayning Uyghur DNA ambirini qurushi xelq'ara üchün bir agahlandurush signali

Muxbirimiz erkin
2020-04-22
Élxet
Pikir
Share
Print
B d t bash katipi antoni'o gutérris yighinda sözlewatqan körünüsh. 2020-Yili 24-féwral, jenwe.
B d t bash katipi antoni'o gutérris yighinda sözlewatqan körünüsh. 2020-Yili 24-féwral, jenwe.
AFP

Yéqinda londondiki "Xitay kollégiyesi" namliq musteqil ammiwi sot munbiri b d t bash katipi antoni'o gutérrésqa mektup yézip, bir xitay diplomatining yéqinda b d t kishilik hoquq kéngishining meslihetchiler komitétigha teyinligenlikige qarita tekshürüsh élip bérishini telep qilghan. Mezkur kollégiye mektupida tekitlishiche, b d t ning mezkur komitétigha bir xitay diplomatining teyinlinishi musulmanlarni basturuwatqan, ularning ichki ezasini yighish bilen eyibliniwatqan xitayning kishilik hoquq depsendichilikige "Qarighularche ortaqlashqanliq" iken.

Mezkur kollégiyening meslihetchisi, en'gliyelik adwokat hamid sabi 20-aprél ziyaritimizni qobul qilip, özlirining b d t bash katipigha bu mektupni yézishidiki seweblirini chüshendürdi. Hamid sabi mundaq deydu: "Elwette, xitayning bundaq bir muhim orun'gha teyinlinishining qarshiliqqa uchrishi turghan gep. Bu intayin jiddiy mesile. Chünki, u bu arqiliq qaysi weqeni tekshürüshni, qandaq orun'gha qaysi tekshürgüchini qoyushqa arilishish pursitige érishidu. Shu seweblik xitayning kelgüsi kishilik hoquq pa'aliyetliride muhim rol oynishigha bolmaydu. Undaq bolmisa u kishilik hoquq kéngishining xizmitige jiddiy kashila peyda qilidu. Shunga biz bu mektupni yazduq".

"Xitay kollégiyesi" ning mektupida yene xitaydiki mejburiy ichki eza yighish mesilisi alahide eskertilip, xitayning bu jehettiki herikiti yehudiylar chong qirghinchiliqigha sélishturulghan. Mektupta qeyt qilinishiche, "Xitayning mejburiy ichki eza yighishini yehudiylar chong qirghinchiliqini öz ichige alghan 20-esirdiki toqunushlarda yüz bergen qorqunchluq zorawanliqlargha sélishturushqa bolidiken".

Hamid sabi mezkur mesilini b d t kishilik hoquq kéngishining ötken yili 9-ayda ötküzülgen bir qétimliq yighinida otturigha qoyghanidi. Uning 21-aprél radiyomizgha tekitlishiche, nöwette xitayda her yili texminen 30-40 mingdek mehbusning ichki ezasi mejburiy yighilidiken. U, shunga xitayning falun'gong, Uyghur we bashqa wijdan mehbuslirining qéni, ichki ezalirini qerellik tekshürüp turidighanliqini bildürüp, "Xitayda her yili 60 mingdin 90 mingghiche bolghan ichki eza köchürülidu. Bu dégenlik texminen 30-40 mingdek ichki ezaning saghlam we tinchliq söyer wijdan mehbusliridin élinidighanliqini körsitidu. Ichki eza mushundaq yighilidu. Bu intayin qorqunchluq qilmish. Bu qorqunchluq qilmish xéli yillardin bérip yüz bérip kéliwatidu".

"Xitay kollégiyesi" bu yil 3-ayda özining xitaydiki mejburiy ichki eza yighish qilmishigha da'ir tekshürüsh xulase doklatini élan qilip, xitayda yüz bériwatqan bu qilmishni yehudiy chong qirghinchiliqigha sélishturghan. Mezkur kollégiye bu doklatida Uyghurlarni öz ichige alghan 50-60 tek shahitning guwaliqigha orun bergen shundaqla nurghun höjjetlerni analiz qilghanidi.

Lékin bezi mutexessislerning qarishiche, b d t yaki dunya sehiye teshkilatidek organlarning bu mektuptiki chaqiriqqa qulaq salidighanliqi gumanliq iken. Amérikadiki kishilik hoquq adwokati étan gutman 21-aprél bu heqtiki ziyaritimizni qobul qilip mundaq dédi: "Men bu mektuptin ijabiy bir nersini kördüm. Ular b d t ning buninggha jawab qayturidighanliqini kütidighandek qilidu. Lékin men b d t ning Uyghurlarning keng kölemlik tutqun qilinishi, shinjangdiki lagérlargha diqqet qilishi, uning xitaydiki mejburiy ichki eza yighish qilmishlirini étirap qilishini kütmeymen. Chünki, ular xitay diplomatiyesige we xitayning puligha bek hérismen".

Étan gutman uzun yillardin béri xitaydiki ichki eza yighish qilmishini tekshürüwatqan bu sahediki nopuzluq mutexessis kishilerning biri. Uning qarishiche, xelq'ara tébbiy sahesi öz ara hemkarliship, xitaydiki mejburiy ichki eza köchürüsh bilen shughulliniwatqan sehiye tarmaqlirigha émbargo qoyushi kérek iken. U, buning xitayni chekleshtiki bir xil ünümlük chare ikenlikini bildürdi.

Étan gutman mundaq deydu: "Men xitayning ichki eza köchürüsh doxturlirini ayrip, ulargha derhal émbargo qoyush kérek, dep qaraymen. Bu bir qanche yilning aldida yolgha qoyulushi kérek idi. Ularning xelq'ara méditsina organlirining pa'aliyetlirige qatnishishigha yol qoyulmasliqi kérek. Chünki, ularning qandaq ish bilen meshghul boluwatqanliqi heqqide bek köp so'al bar. Bolupmu Uyghur, tunggan, qazaq we falun'gongchilarning mesilide. Shinjangdiki ishlarda ularning néme ish qiliwatqanliqigha da'ir deliller manga éniq. Lagérda yoqap ketken ademlerning sani az emes. Bular 20 yashlarning chamisidiki saghlam kishiler bolup, sani nahayiti köp. Bu kishiler zawutlarda emes, doxturxanilarda yoqap ketti".

Biz 21-aprél b d t bash katipining ishxanisi bilen b d t kishilik hoquq kéngishining axbarat ishxanisigha téléfon qilip, ularning yuqiriqi mektupqa bolghan inkasini élishqa tirishqan bolsaqmu, téléfonimizni héchkim almidi. Lékin amérikadiki "Heptilik xewerler" zhurnilining bildürüshiche, b d t kishilik hoquq kéngishining bayanatchisi mezkur organning nöwettiki küntertipide xitaydiki mejburiy ichki eza yighish qilmishlirini tekshürüsh pilani yoqluqini bildürgen.

Toluq bet