Долқун әйса: «хитай компартийәси коруна вирусидинму хәтәрлик»

Мухбиримиз нуриман
2020-03-03
Share
dolqun-eysa-doklat-new-york-1.jpg Ню-йорк шәһиридә ечилған «хитай дуня димократсийәгә вә кишилик һоқуқиға тәһдит» намлиқ йиғинда д у қ ниң рәиси долқун әйса әпәнди(солдин иккинчи) уйғур вәзийити һәққидә доклат бәрди. 2020-Йили 29-феврал.
Social Media

Манхаттанда җәм болған уйғур, тибәт вә моңғул қатарлиқ 8 тәшкилат сәрхиллири хитайниң дуня демократийәси вә кишилик һоқуқиға тәһдит икәнликини җакарлашти. Мәзкур йиғилишта сөз қилған дуня уйғур қурултийи рәиси долқун әйса хитай компартийәсиниң инсанийәткә корона вирусидинму хәтәрлик икәнликини билдүрди.

Долқун әйсаниң радийомизға ейтишичә, мәзкур тәшкилатлар хитай компартийәсигә тақабил туруш үчүн бирлик вә иттипақлиқни күчәйтиш һәққидә вәдиләшкән.

29-Феврал шәнбә күни ню-йорк штатиниң манхаттан шәһиригә җайлашқан хантир алий мәктипидә «хитай дуня демократийәси вә кишилик һоқуққа тәһдит» дегән темида муһакимә йиғини өткүзүлди.

Бу паалийәткә дуня уйғур қурултийиниң рәиси долқун әйса, тибәт сүргүн һөкүмитиниң мәмурий башлиқи лобсаң сангайдин башқа йәнә җәнубий моңғулийә кишилик һоқуқ учур мәркизи, тәйвән әркинликни қоғдаш мәркизи, хоңкоң паалийәтчилири вә башқа бир қанчә кишилик һоқуқ тәшкилатлириниң вәкиллириму қатнашти.

Вәкилләр хитайда йүргүзүлүватқан кишилик һоқуқ дәпсәндичиликигә қарши бир-бирләп өзлириниң мәйданини оттуриға қойди.

Д у қ рәиси долқун әйса әпәнди уйғурларниң тибәт вә хоңкоң билән биллә туридиғанлиқини тилға алди. У уйғурларниң бүгүнки еғир қисмәтлирини аңлитип, хитайниң дуняға тәһдит икәнликини, униң коруна вирусидинму қорқунчлуқ икәнликини илгири сүрди.

У мундақ деди: «уйғур, тибәт, хоңкоң вә тәйвән һәммимиз муһим бир мәзгилдә туруватимиз. Һазир бир милйондин икки милйонғичә уйғур лагерға соланди. Уларниң сани ениқ әмәс. Лекин яшлар чоқум 21-әсирдики бу лагер мәсилисигә диққәт қилған болушуңлар мумкин. Биз үч милйондин аз әмәс дәп қараймиз. Хитай зиялийлиримизни, алимлиримизни тутқун қилди, һәтта университет профессори ташполат тийипни өлүмгә һөкүм қилди. Улар ‹тәрбийәләш мәркизи' дәп ялған сөзләватқан бу лагерларда оқутқучилар, тәнһәрикәтчиләр вә башқа көплигән саһәләрдики тутқунлар ятмақта.»

Долқун әйса йәнә хитайниң уйғурларни милләт сүпитидә йоқатмақчи болуватқанлиқини, хитай сияситиниң һәқиқәтәнму қорқунчлуқ икәнликини әскәртип, мундақ деди: «хитай 1949-йилидин буян бәргән сахта аптономийә вәдилириниң әксичә уйғур кимликини һәр қәдәмдә йоқитишқа тиришмақта. Хитай уйғурларни мусулман болғанлиқи үчүнла террорлуққа бағлашқа урунуп кәлди. Корона вирусниң тарқилиши әлвәттә бәк қорқунчлуқ, әмма хитай компартийәси вирустинму қорқунчлуқ. Хитай дуняниң һәммә йеригә сиңип кирди. Дуня буни чүшиниши, хитайни тизгинләш үчүн бәк кечикмәстин һәрикәт қилиши керәк. Мушу вақитта биз тибәт, хоңкоң, тәйвән вә башқа районлардики тәшкилатлар билән чоқум бирлишишимиз керәк.»

Паалийәттә йәнә лобсаң сангай хитайға қарши оттура йолни тутуш, тибәт мәсилисини тинч йол билән һәл қилиш һәққидә сөз қилди. У сөзидә хитайға қарши һәрикәтни чоқум изчил давам қилиш керәкликини тәкитләп: «күчлүк болуңлар, биз нишанға чоқум йетимиз,» деди.

У йәнә мундақ деди: «хитайда коруна вируси тарқалғандин бери хитайлар дуняниң һәммә йеридә кәмситилишкә учримақта, әмма улар йиллардин бери тибәттә, шәрқий түркистанда, җәнубий моңғулийәдә шу земинларниң игиси болған йәрлик хәлқләрни кәмситип кәлди. Хитайда демократийә йоқ, демократийәниң асаси сөз әркинликидур. Пикир әркинлики болмиған йәрдә кишилик һоқуқтин сөз қилиш техиму мумкин әмәс. Хитай америкиниң идеологийәсигә хирис қилмақта, бу биз үчүн бир пурсәт. Бизниң мәқситимиз хитайни вәйран қилиш әмәс, бәлки ‹оттура йол' ни тутуштур. Биз хитай билән диалог қурушимиз керәк.»

Лобсаң сангай йәнә мундақ деди: «сөзләшкәндила андин қарши тәрәпни чүшәнгили болиду. Бу тибәт буддистлириниң, йәни далай ламаниң көз қаришидур. Биз тибәт мәсилисини тинч йол билән бир тәрәп қилишқа ишинимиз. Хитайни тибәткә қарита бесим қилмаслиққа чақиримиз. Тибәтләр хитайға қарши әмәс. Адаләтни, демократийәни тәләп қилимиз. Хитай компартийәси, силәрниң қилғиниңлар хата, бизниң тоғра. Хоңкоң билән тәйвән һәтта өзини хитай демәстин, өзиниң демократийәсини сақлап қилиш үчүн күрәш қиливатиду. Қушниң икки қанити тәңпуң һаләттә болмиса учалмайду. Биз чоқум тәңпуңлуқни вә изчиллиқини сақлишимиз керәк. Изчиллиқни сақлап күчлүк болсақла, биз чоқум нишанға йетәләймиз.»

Хитай сияситиниң охшаш бесимиға учраватқан җәнубий моңғулийә, хоңкоң, тәйвән вә хитай кишилик һоқуқ вәкиллириму йиғинда сөз қилди.

Улар сөзидә хитайниң бесимини тилға илиш бирликтә, кишилик һоқуқни қоғдаш, демократийәни қолға кәлтүрүш үчүн бирликтә һәрикәт қилишниң муһимлиқини әскәртип өтти.

Долқун әйса әпәндим мәзкуз муһакимә йиғини һәққидә зияритимизни қобул қилип, йиғинда оттуриға қоюлған бәзи мәсилиләрни биз билән ортақлашти.

У, йиғида уйғур мәсилисиниң пәқәт лагер мәсилиси әмәсликини, хитай компартийәсиниң ялғуз уйғур, тибәт, моңғул вә башқа милләтләргила тәһдит болуп қалмастин бәлки пүтүн дуняға тәһдит икәнликини әскәрткәнликини ейтти.

Униң билдүрүшичә йәнә, мәзкур тәшкилатлар хитай компартийсигә тақабил туруш үчүн бирлик вә иттипақлиқни күчәйтиш һәққидә вәдиләшкән.

Бу йиғин 29-феврал, йәни тибәтләрниң йеңи йилини тәбрикләйдиған күнгә тоғра кәлгән болуп, тибәтлик яшлар бу паалийәтни орунлаштурушта актип рол ойниған.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.