D u q re'isi dolqun eysa 1988-yilidiki Uyghur aliy mektep oqughuchilar herikitining 36 yilliqini eslep ötti

Myunxéndin ixtiyariy muxbirimiz ekrem teyyarlidi
2024.06.17
sepdashlar-uchrushishi-2018-1024 Dunya Uyghur qurultiyi uyushturghan dunyaning herqaysi elliridiki “15-Iyun aliy mektep oqughuchilar herikiti” ning shahitlirining “Sepdashlar uchrishishi” pa'aliyitidin bir körünüsh. 2018-Yili 15-iyun, gérmaniye, myunxén
Ekrem

1989-Yili xitay paytexti béyjingda “Tyen'enmén oqughuchilar herikiti” yüz bérishtin bir yil ilgiri, yeni 1988-yili 6-ayning 15-küni Uyghur diyarining merkizi ürümchi shehiride “Shinjang uniwérsitéti” ni asas qilghan Uyghur aliy mektep oqughuchilirining xitay hakimiyitige qarshi zor kölemlik naraziliq namayishi yüz bergen idi. Bu munasiwet bilen d u q re'isi dolqun eysa ependi 15-iyun özining X hésabida yazma élan qilip, “15-Iyun aliy mektep oqughuchilar herikiti” ning 36 yilliqini eslep ötken.

U yazmisida töwendikidek mezmunlargha orun bergen: “Méning xitay hakimiyitige qarshi tewekkülchilik heriketlirim bundin 36 yil ilgiri bashlan'ghan idi. Bügün, men sepdashlirim bilen birge rehberlik qilghan 1988-yilidiki ürümchi aliy mektep oqughuchilirining démokratik qarshiliq herikitining 36 yilliq xatire küni. Zamanida minglighan Uyghur oqughuchi zor jasaret bilen xitay hakimiyitining milliy kemsitish siyasitige qarshi awazlirini yangratqan idi.”

Dolqun eysa ependi mezkur yazmisida, öz béshidin ötken bir qisim kechmishlirinimu tilgha élip mundaq bayan qilghan: “Men 20 yéshimda ‛parakendichilik tughdurghuchi‚ dep qarilip mekteptin qoghlandim. 30 Yéshimda ‛bölgünchi we qatilliq suyiqestide bolghuchi‚ dep eyiblinip, xelq'ara saqchi teripidin üstümdin tutush buyruqi chiqirildim. 35 Yéshimda ‛térrorist‚ atilip, nurghun döletlerde qolgha élindim. Yalghuz menla emes, a'ilemdikilermu buning éghir bedilini tölidi. Anam xitayning jaza lagérida öltürüwétildi. Méning ikki qérindishim xitayning türmiside, ularning hazirmu hayat yaki emeslikini bilmeymen. Bular méning tewekkülchilik bilen ötken kechmishlirimning peqet bir parchisi. Emma men küreshlirimdin hergiz waz kechmidim. Aqiwet adalet yolini tapti. 2018-Yili méning üstümdin chiqirilghan xelq'ara saqchidiki qizilbashliq tutush buyruqi 21 yildin kéyin emeldin qalduruldi. 2006-Yili méni chégrada tutup qélip gérmaniyege qayturuwetken amérikaning dölet mejlisi zalida 2016-yili kishilik hoquq mukapatigha we 2019-yili xelq'ara démokratiye mukapatigha érishtim. Men re'islikini ötewatqan d u q 2023-yili we 2024-yili nobél tinchliq mukapatigha namzat körsitildi. Men ötken 36 yilda sansizlighan weqelerge shahit boldum. Bundin kéyin yene qandaq kechmishlerni bashtin köchürimiz, némilerge érishimiz, némilerni yoqitimiz, buni körimiz. Men mushu munasiwet bilen bundin 36 yil ilgiri men bilen mürini mürige tirep bu namayishqa qatnashqan minglighan mektepdashlirimgha salam we hörmetlirimni bildürimen.”

1988-Yilidiki aliy mektep oqughuchilar herikitining 36 yilliq xatire küni munasiwiti bilen bügün ziyaritimizni qobul qilghan d u q re'isi dolqun eysa ependi aldi bilen 1988-yili 6-ayning 15-küni namayish ötküzülüshtin ilgiri, Uyghur aptonom rayonidiki xitay hakimiyitining bir bölek qorchaq emeldarliri bilen eyni chaghda élip bérilghan söhbetni tilgha élip ötti. U sözide yene, xitayning milliy kemsitish we ayrimichiliq siyasetlirining 2016-yili jaza lagérliri tesisi qilinip, irqiy qirghinchiliqlar yüz bérishke bashlighandin kéyin peyda bolmighanliqini, belki bundin 36 yil ilgiriki shu zamanlardimu mewjutluqini eskertti.

1988-Yilidiki aliy mektep oqughuchilar herikitining yétekchiliridin biri, merkizi washin'gtondiki Uyghur herikiti teshkilatining rehbiri roshen abbas xanim bolup, u bügün bu heqte toxtalghanda “1985-Yili we 1988-yilidiki aliy mektep oqughuchilar herikiti bizning küresh tariximizning yuqiri betliridin orun alidighan shanliq heriketlerdur” dégenlerni tilgha aldi.

Shu qétimqi heriketning ishtirakchiliridin biri bolghan gérmaniyening myunxén shehiridiki jama'et erbabi ablimit tursun ependi bolsa “1988-Yilidiki aliy mektep oqughuchilar herikiti xitay hakimiyitige bu zéminning igisi biz, biz téxi hayat” dégen signalni béreligen untulghusiz bir heriket ikenlikini tekitlidi.

Melum bolushiche, öz waqtida “15-Iyun aliy mektep oqughuchilar herikiti” ni teshkilligüchilerning bir qismi wetinini terk etken bolsa, bir qismi xitayning jaza lagérlirida hayatidin ayrilghan, yene bir qismi éghir qamaq jazalirigha mehkum bolghan. Mesilen, d u q ning re'islik wezipisini ötewatqan dolqun eysa we Uyghur herikiti teshkilatining rehbiri roshen abbaslar 1990-yillarning aldi-keynide wetinini terk etken. Waris ababekri 2019-yili 24-noyabir jaza lagéridin qoyup bérilip bir heptidin kéyin qaza qilghan. Erkin tursun 2021-yili 4-ayning 21-küni 20 yilliq qamaq jazasigha mehkum qilin'ghan.

D u q 2018-yili 15-iyundin 17-iyun'ghiche dunyaning herqaysi elliridiki “15-Iyun aliy mektep oqughuchilar herikiti” ning shahitlirini gérmaniyening myunxén shehirige jem qilip, “Sepdashlar uchrishishi” dégen namda bu heriketning 30 yilliqini xatiriligen idi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.