D u q gérmaniye bash ministiri sholizgha qoyghan 4 türlük telep metbu'atlardin orun aldi

Myunxéndin ixtiyariy muxbirimiz ekrem teyyarlidi
2024.04.15
volkswagen-urumchi-AP.jpg Shangxey aptomobil guruhi wolkiswagén(Volkswagen) aptomobil cheklik shirkitining ürümchining sirtigha jaylashqan shirkiti. 2021-Yili 22-aprél, ürümchi.
AP Photo/Dake Kang

Gérmaniyede neshrdin chiqidighan “Kündilik eynek” géziti 13-aprél “D u q wolkiswagénning xitaydin chiqip kétishini teshebbus qildi” namliq bir maqale élan qildi.

Maqalida, gérmaniye bash ministiri olaf sholizdin 13-aprél bashlinidighan xitay ziyariti mezgilide, Uyghurlargha munasiwetlik töt türlük telepni xitay rehberliri bilen bolghan söhbette küntertipke keltürüshni telep qilghanliqi otturigha qoyulghanidi.

Maqalida d u q re'isi dolqun eysa teripidin otturigha qoyulghan töt türlük telep mundaq bayan qilin'ghan:

Birinchisi, Uyghurlar üstidin yürgüzülüwatqan irqiy qirghinchiliq we insaniyetke qarshi jinayetke derhal xatime bérilishi lazim. B d t kishilik hoquq aliy komissarining doklati, gérmaniye fédératsiye parlaménti tetqiqat bashqarmisining doklati, yawropa parlaméntining qarari we bashqa 11 dölet parlaméntining qararida ochuq otturigha qoyulghandek, xitayning bu jinayetlirining nami heqiqiy we éniq rewishte “Irqiy qirghinchiliq” dep atilishi kérek.

Ikkinchisi, bash ministir olaf sholiz xitayning jaza lagérlirigha qamalghan barliq Uyghur we bashqa türkiy milletlerni derhal qoyup bérishni teshebbus qilishi lazim. Qamaqtiki bu insanlar özlirining we bashqilarning kishilik hoquqini qoghdighan, öz pikirlirini erkin bayan qilghan, din'gha ishen'gen, öz étiqadi we medeniyiti bilen yashighanliqi üchün qanunsiz tutqun qilin'ghan bigunah insanlardur. Saxarof mukapatigha érishken, hazir xitay türmiside yashawatqan ilham toxtimu shuning ichide.

Üchinchisi, xitayning Uyghurlar we bashqa türkiy milletlerge qaritilghan shepqetsiz assimilyatsiye siyasiti derhal toxtishi lazim. Ularning medeniyet kimliki, tili, örp-aditi bilen yashishining imkaniyetke ige qilinishi we qoghdilishi, bu xelqlerning hoquqi hem erkinlikining tüp kapalitidur.

Tötinchisi, b d t ning soda we kishilik hoquqqa da'ir pirinsiplirining rohigha bina'en, xitayning Uyghurlar hem bashqa milletlerge yürgüzüwatqan mejburiy emgek we zamaniwi qulluq siyasitige derhal xatime bérilishi lazim.

“Kündilik eynek” gézitide otturigha qoyulghan bu töt türlük telepning sherqiy türkistan xelqi duch kéliwatqan paji'elerning gholluq gewdisini eks ettürgenlikini tekitligen d u q mu'awin re'isi perhat muhemmidi ependining bayan qilishiche, bu teleplerni Uyghurlar mesilisige köngül bölüwatqan gérmaniye parlamént ezaliri we kishilik hoquq teshkilatlirimu otturigha qoyup kelmekte iken. Uning qarishiche, gérmaniye hökümiti bu mesilige izchil biperwa mu'amilide bolup kelmekte iken.

Gérmaniye bash ministiri sholizning xitay ziyariti 13-aprél xitayning chongching shehiridin bashlan'ghan bolup, u yene shangxey we béyjingda ziyarette bolghan. 15-Apirildiki xewerlerde bayan qilinishiche, sholiz xitay re'isi shi jinping we bash ministir li chi'ang bilen 16-aprél körüshidiken. Uning kishilik hoquq mesilisini, jümlidin Uyghurlar uchrawatqan irqiy qirghinchiliq mesilisini xitay rehberliri bilen bolghan uchrishishlarda otturigha qoyush-qoymasliqi gumanliq bir mesile iken. Bezi xewerlerde, iqtisadiy kélishimlerni asasiy meqset qilghan bu ziyaret esnasida, sholizgha hetta kishilik hoquq mesilisini tilgha alghudek bir pursetningmu nésip bolmasliqi hem mumkin iken.

Halbuki, sholiz xitay ziyaritini bashlashtin ilgirila köpligen kishilik hoquq teshkilatliri bayanatlar élan qilip, sholizdin xitay re'isi shi jinping bilen bolghan söhbette kishilik hoquq mesilisini alahide tilgha élishni, Uyghur, tibet, xongkong, jenubiy mongghuliye xelqliri uchrawatqan irqiy qirghinchiliq we zulumlarni bu qétimqi xitay ziyaritining muhim bir küntertipi qilishni teshebbus qilishqan, bolupmu Uyghurlar uchrawatqan éghir derijidiki kishilik hoquq depsendichilikliri heqqide xitayni keskin tenqidleshni we bu mesilini estayidil hel qilishni telep qilishqanidi.

D u q rehberliridin turghunjan alawidin ependining ipade qilishiche, gérmaniye bash ministiri olaf sholiz xitay ziyaritide Uyghurlar teripidin otturigha qoyulghan teleplerning hemmisini tilgha alalmighan teqdirdimu, bir qismini otturigha qoyushi mumkin iken.

“Kündilik eynek” gézitining mezkur maqalisi gérmaniyediki bashqa axbarat wasitiliridimu köplep tarqitilghan. Uningda 2016-yilidin buyan Uyghurlar rayonida yüz bérip kéliwatqan xitayning insan qélipidin chiqqan basturush heriketliri misalliri bilen otturigha qoyulghan.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.