Харвард университетини пүттүргән адвокатлар бирлишип әкбәр әсәт һәққидә мураҗиәтнамә йоллиған

Ихтиярий мухбиримиз җәвлан
2020-06-23
Елхәт
Пикир
Share
Принт
«Бағдаш тори» ниң қурғучиси, тонулған яш карханичи әкбәр әсәтниң америкада турушлуқ һәдиси рәйһан әсәт инисини қутулдуруш үчүн һәрикәт қилмақта. 2020-Йили 8-июн.
«Бағдаш тори» ниң қурғучиси, тонулған яш карханичи әкбәр әсәтниң америкада турушлуқ һәдиси рәйһан әсәт инисини қутулдуруш үчүн һәрикәт қилмақта. 2020-Йили 8-июн.
Reyhan Eset teminligen

«Бағдаш тори» ниң қурғучиси, тонулған яш карханичи әкбәр әсәтниң 15 йиллиқ кесиветилгәнлики ашкариланғандин кейин, америкада турушлуқ рәйһан әсәт иниси әкбәрни қутулдуруш үчүн изчил тиришип кәлмәктә икән. Рәйһан әсәт харвард университетиниң қанун кәспидә магистирлиқни пүттүргән адвокат болуп, йеқинда униң тәшәббуси билән дуняниң һәр қайси җайлиридики мәктәпдашлири, йәни һәр қайси әлләрдики адвокатлар бирлишип, әкбәр әсәтни әркинликкә ериштүрүш үчүн америка һөкүмити вә хитай һөкүмитигә мураҗиәтнамә сунған.

Америка CNN тори 10-июн елан қилған «харвардта оқуған адвокатлар бирлишип, уйғур мәктәпдишиниң инисиниң қоюп берилишини тәләп қилди» намлиқ хәвиридә бу һәқтә тәпсилий мәлуматлар берилгән. Хәвәрдә билдүрүлүшичә, 50 нәччә дөләттин 85 нәпәр адвокат бу имзалиқ мураҗиәтнамә йоллаш паалийитигә қетилған болуп, улар икки парчә мураҗиәтнамә тәйярлап, бирини америка һөкүмити билән кишилик һоқуқ органлириға, йәнә бирини хитай рәиси ши җинпиң билән хитайниң америкадики баш әлчиси сүй тйәнкәйгә йоллиған.

Америка һөкүмитигә сунулған мураҗиәтнамидә: «биз әкбәрниң шәртсиз қоюп берилиши үчүн конкрет һәрикәт қоллинип бу мураҗиәтнамини йезиватимиз. Биз дуняниң һәрқайси җайлиридики адвокатлар вә кишилик һоқуқни тәшәббус қилғучилар болуш сүпитимиз билән, әсәт әпәндиниң ғайиб қиливетилишидин, униң түрмидики адаләтсиз, наениқ тәқдиридин қаттиқ биарам болмақтимиз,» дейилгән.

Хитай әлчиханисиға сунулған мураҗиәтнамидә болса: «әсәт әпәндигә охшаш башқурғучилардин болған бизләрму американи зиярәт қилиш арқилиқ рәһбәрлик сәвийәмизни өстүрүп, дөлитимизгә, аилимизгә хатирҗәм қайтип кәлгәнидуқ, әмма әсәт әпәнди ундақ болмиди. Биз униң халиғанчә тутқун қилинип, мәхпий сотланғинидин, у йәрдә әқәллий бир адаләт туйғусиниңму йоқлуқидин қаттиқ сәскәндуқ. Биз хитай һөкүмитидин бу наһәқчиликни дәрһал түзитип, әсәт әпәндини шәртсиз қоюветишини тәләп қилимиз. Әсәт өз аилисидикиләр вә һәдиси билән қайта җәм болушқа йол қоюлуши керәк,» дейилгән.

CNN Ниң хәвиригә қариғанда, америка ташқи ишлар министирлиқиниң баянатчиси морган ортагус, бу мәсилини хитай һөкүмити билән биваситә көрүшүп һәл қилидиған мәсилигә елип чиққанлиқини билдүргән болуп, буниңдин кейинму бу мәсилини давамлиқ сүрүштүридикән. Шуғиниси улар әкбәрниң һазирқи әһвали вә қәйәрдә тутуп турулуватқанлиқини ениқлашқа амалсиз қалған.

Рәйһан әсәт бу мураҗиәтнамә йоллаш паалийитини башлашта харвардтики оқутқучи-устазлириниң тәсириниң зор болғанлиқини тилға алди.

Харвард университети қанун институти кишилик һоқуқни тәшәббус қилиш оргининиң сабиқ рәиси саманса ханим бу мураҗиәтнамигә имза қоюш паалийитигә актип қатнашқучиларниң бири болуп, әкбәрниң 15 йиллиқ кесилиш делосидин хитайдики қанунсизлиқниң нәқәдәр еғирлиқини көрүп йәткән. У зияритимизни қобул қилип, мәзкур мураҗиәтниң һәқ-адаләтни яқлаштики муһим роли үстидә тохтилип мундақ деди:

«Мән йеқинлири йоқап кәткән вә тутуп кетилгән аилиләр үчүн азаблинимән, мениң йәнә йәнә тутқун қилинған шу икки милйон инсан үчүн йүриким ағрийду. Уларниң һәр күни лагерларда начар шараитта яшап, начар муамилигә учрайдиғинидинла әмәс, бәлки наһәқ соланған шу кишиләрни қутулдуруш үчүн нәдин ярдәм издишиңизни биләлмәй қалған чағдики үмидсизликтин азаблинисиз. Нормал бир инсан чоқум шундақ һес қилиду. Биз техиму юқири қатламда, хитай һөкүмити өткүзгән бу җинайәтни уларниң йүзигә салдуқ дәп ойлидим, мән бу мәсилигә башқа һөкүмәтләрниң диққәт қилмиғанлиқи вә бесимниң аз болғанлиқидин үмидсизләндим. Тутуп турулуватқан кишиләр вә башқа аҗиз инсанлар бу хил кәмситиш вә рәһимсиз сиясәтләрниң бәдилини төләватиду. Биз хитайдики сиясий дәллаллар вә мәнпәәткә бағлинип бу ишқа көз юмған дуняниң һәрқайси җайлиридики кишиләргә бу бәдәлниң еғирлиқини ейтип қоюшимиз керәк.»

Саманса ханимниң қаришичә, мәлум бир шәхсниң бешиға кәлгән зулумни сөзләш, йәни униң трагедийәлик һекайисини баян қилиш, «милйонлиған киши зулумға учриди» дегәндин яхши болидикән. Бу нуқтидин ейтқанда, әкбәр әсәт үчүн адаләт тәләп қилиш, уйғурлар үчүн адаләт тәләп қилишниң муһим усули һесаблинидикән. У бу һәқтә тохтилип мундақ деди:

«Мәлум бир кишиниң зулумға учриған һекайиси арқилиқ нурғун кишиләр учриған бу зулумни тонуш вә чүшиниш наһайити муһим. Әгәр биз икки милйон киши тутқун қилинди дегән, аңлап тәсәввур қилишму тәс болған ишни аңлисақ немә қилишимизни биләлмәймиз, әмма мәлум бир кишиниң бешиға кәлгән күлпәт, бу зулумни тонушимизға ярдәм бериду. Рәйһан бизгә өзиниң бешиға кәлгән күлпәтни сөзләп бәргән чағда өзүмни худди камбириҗ дәрсханисида әмәстәк һес қилдим, йүриким азабланди. Рәйһан бу иштин хитай һөкүмитиниң қара йүз икәнликини һес қилған, чүнки бу һөкүмәт тутқун қилған иниси әслидә хитайда җәмийәткә төһпә қошқан, истиқбали парлақ карханичи икән. Униң бу кәчмиши ашундақ адаләтсизликниң әмәлий пакитидур. Бундақ вәқәләрниң қайта-қайта йүз бериши вә тәкрар баян қилиниши бизниң бу зулумни чүшинишимиз вә уни аяғлаштурушимизда муһим рол ойнайду. Мениңчә, уйғурларла әмәс, бу вәқәни аңлиған барлиқ инсанлар бу зулумға қарши бир нәрсә дейиши керәк. Шуңа мән харвардни пүттүргән 80 дин артуқ савақдишимға қетилип, әкбәрниң қоюп берилишини тәләп қилиш, шундақла бесим вә зораванлиққа учриған уйғурлар үчүн адаләт тәләп қилиш мураҗиәтнамисигә имза қойдум. Биз бу һәрикәт арқилиқ хитайға вә хитай билән һәмкарлишип униңдин мәнпәәт алмақчи болған һөкүмәтлиримизгә бесим қилишимиз, достлиримиз вә аилимиздикиләргә у йәрдә немә иш болуватқанлиқини билдүрүшимиз, әң муһими, бу зулумға қарши әмәлий һәрикәт қилишимиз керәк».

Рәйһан әсәтниң савақдиши һәм хизмәтдиши болған дйого сантана лопс бу мураҗиәтнамигә имза қойған 80 нәччә адвокатниң бири болуп, әкбәр әсәт тутқун қилинғандин кейин рәйһан әсәт учриған роһий азабларни чоңқур һес қилған һәмдә бу мураҗиәтнамини йезишқа қатнашқан. У зияритимизни қобул қилип бу һәқтики тәсиратини баян қилип мундақ деди:

«Мән рәйһан билән харвард университети қанун мәктипигә кәлгән вақтидила тонушқан. Униң өз иниси әкбәрниң һаятидин әнсирәп қанчилик көз йеши төккәнликни тәсәввур қилалмаймән. Кейин биз вашингтондики адвокатлиқ орнида биллә ишлигән чағда у андин инисиниң хитайда ғайиб қиливетилгәнликини дәп бәрди. Мән униң қанун саһәсидә мувәппәқийәт қазинишқа тиришиш билән бир вақитта инисини қутқузуш үчүнму йол меңиватқанлиқиға шаһит болдум һәмдә бу иш ашкариланғичә униңға ярдәм қилалмиғанлиқимдин өкүндүм. Әмди болсиму һәқ-адаләтни тәшвиқ қилип, хитай һөкүмитигә бесим ишлитишкә һәссә қошалидим. Хусусән, өткән һәптә елан қилинған икки парчә мураҗиәтнамини йезишқа ярдәмләштим. Биз рәйһанниң илгирики хизмәтдашлири билән алақилишип, уларниң қоллишиға ериштуқ. Мән бу хәтләрниң чоң үнүм беридиғанлиқиға ишинимән, чүнки униңға дуняниң һәр қайси җайлиридики 80дин артуқ харвард адвокатлири имза қойди, уларниң хәлқарада инавити бар. Иккинчидин, бу хәт икки дөләт рәһбәрлириниң, марко робийо вә консқа охшаш сенаторларниң бу ишқа көңүл бөлүшигә түрткә болиду.»

Саманса ханим харвардни пүттүргән даңлиқ адвокатлар имза қойған бу мураҗиәтнаминиң алди билән әкбәр әсәт вә шуниңға охшаш наһәқ қамалған уйғурларни қоюп бериш тәләп қилиш, шундақла хитай һөкүмитиниң адаләтсиз һөкүмәт икәнликини дуняға җакарлаш вә дуняни буниңдин агаһ вә дана болушқа чақириш икәнликини, бу күрәшниң буниңдин кейинму тохтап қалмайдиғанлиқини билдүрүп мундақ деди:

«Бу мураҗиәтнамә сунулғандин кейин мән әлвәттә биринчи болуп әкбәрниң дәрһал қоюп берилишини үмид қилимән. Бу һәрикитимиз униң наһәқ тутуп турулуватқанлиқини, шундақла адаләтсиз түзүм астидики карханиларниң аҗизлиқи вә тутқун қилинған барлиқ уйғурлар учриған зулумни ашкарилап бериду. Шуниңға ишинимәнки, бу мураҗиәтнамидә йәнә хитайниң уйғурларни қандақ кәң-көләмдә бастуруватқанлиқини әйибләнгән. Әнглийә, гана, мексика, японийә вә башқа җайлардин болуп харвардта қанун оқуған адвокатлар бу мураҗиәткә имза қойди, демәк бу иш дуняниң һәр қайси җайлиридики кишиләр көңүл бөлидиған мәсилигә айланди. Мән бир америкалиқ болуш сүпитим билән бу мураҗиәтнамигә имза қоюшум наһайити муһим дәп ойлидим, чүнки әкбәр американи зиярәт қилип қайтқандин кейин тутулуп 15 йил кесиветилди. Сиз кәсиптә мувәппәқийәт қазинип, андин американи зиярәт қилип буниң бәдилигә 15 йиллиқ қамаққа һөкүм қилинишни, ахирқи һесабта буниңға өз кимликиңизниң сәвәб болғанлиқини тәсәввур қилип беқиң! бу мураҗиәтнамә пәқәт буниңдин кейинму кейинму елип баридиған тиришчанлиқимизниң бир қисмидур. Мән хитайниң һәммә нәрсини контрол қилидиған қилмишини вә хата йолда меңиватқанлиқини пүтүн дуняниң ениқ көрүп йетишини үмид қилимән. Әлвәттә, буниң үчүн бир мураҗиәтнамә купайә қилмайду. Әмма сүкүттә туруш вә инкарчилиққа баққанда, бу, мәзкур мәсилини һөҗҗәт-испат һалитигә кәлтүрүш вә вәзийәтни өзгәртиштики муһим қәдәм һесаблиниду.»

Рәйһан әсәт бу мураҗиәтнамигә имза қоюш паалийитигә қатнашқан барлиқ савақдашлири, кәсипдашлириниң «һәқиқәтчи бол» дәйдиған харвард роһиға асасән бу ишқа қизғинлиқ билән қатнашқанлиқини, улардин толиму пәхирлинидиғанлиқини билдүрди.

Хәвәрләрдин мәлум болушичә, әкбәр әсәт 2016-йил 2-ай америка ташқи ишлар министирлиқиниң «хәлқара зиярәтчиләрни тәрбийәләш рәһбәрлик программиси» ға қатнишип, қайтип барғандин тутқун қилинған, бу йилниң бешида 15 йиллиқ кесиветилгәнлики ашкариланған. Вәзийәттин хәвәрдар кишиләр униң американи зиярәт қилғанлиқи үчүн тутқун қилинғанлиқини илгири сүргән болуп, америка ташқи ишлар министирлиқи бу мәсилигә җиддий қаримақта икән.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт