Bitkoyinning erzan bahaliq Uyghur éli toklirigha bolghan éhtiyajni téximu kücheytish éhtimalliqi endishe qozghidi

Muxbirimiz erkin
2021-02-18
Share
Bitkoyinning erzan bahaliq Uyghur éli toklirigha bolghan éhtiyajni téximu kücheytish éhtimalliqi endishe qozghidi Uyghur rayonidiki dawanching shamal éléktr istansisigha ornitilmaqchi bolun'ghan yéngi turbinlar. 2003-Yili 12-séntebir.
REUTERS

Yéqinda élon muskning tésla shirkitining bir milyard 500 milyon dollarliq bitkoyin tenggisi sétiwélishi bilen mezkur digital pul birlikining bahasi téz örlep, bir tengge bitkoyin 47 ming dollargha chiqqan. Buning bilen bitkoyin biraqla bay bolup kétish arzusidiki tewekkülchilerning téximu qiziqish nuqtisigha aylan'ghan. Amérikadiki "Blumbérg xewerliri" agéntliqining bildürüshiche, élon muskning bitkoyin'gha meblegh sélishi we bitkoyinning bahasining shiddetlik örlishi bitkoyin qazghuchilirini Uyghur aptonom rayonigha téximu jelp qilidiken.

Blumbérg énérgiye tetqiqat orni BNEF diki analizchilar, chünki bitkoyin qézish üchün kompyutérlarning 24 sa'et meshghulat élip bérishi, buning üchün erzan bahaliq éléktr tokigha éhtiyajliq ikenliki, Uyghur élining bitkoyin qazghuchilirini dunyadiki eng erzan bahaliq éléktr toki bilen teminleydighanliqini ilgiri sürgen. Amérikining boston shehiridiki Uyghur ziyaliysi, iqtisadi penler doktori qeyser mijit, erzan bahaliq éléktr toki yuqiri iqtidarliq kompyutérlarning murekkep matématikiliq hésablash meshghulati élip bérishi üchün bek muhim ikenliki, Uyghur élining bitkoyin qazghuchilirini bu xil imkan bilen teminleydighanliqini bildürdi.

Qeyser mijit 16-féwral ziyaritimizni qobul qilghanda mundaq dédi: "Némishqa tok bilen munasiwiti bar dégen waqitta bu kompyutér arqiliq meshghulat élip baridu. Xuddi altun qazghanda guréj dégendek nersiler kérek bolghan'gha oxshash bir bit tenggisini qézish üchünmu kompyutér bolushi kérek. Bu birla kompyutér emes, nurghun kompyutérlardin terkib taqap, uning ichide GPU, dégen bir sistéma bar. GPU Ning istémal qilidighan toki nahayiti jiq bolidiken".

En'gliyening kembérij uniwérsitéti tetqiqatchilirining ötken yili 4-ayda dunyadiki bitkoyin qazghuchilirining statistikiliq melumatigha asasen élan qilghan doklatida, dunyadiki bitkoyin meshghulatining 65% ning xitayda qézilghanliqi, uning 35% ning Uyghur élide ikenliki, yeni dunyadiki bitkoyin qézish meshghulatining 3 din birining Uyghur éligha merkezleshkenlikini bildürgen. "Blumbérg xewerliri" ning éytishiche, Uyghur élining erzan bahaliq éléktr toki bitkoyin qazghuchilirini bu rayon'gha jelp qilipla qalmighan, belki yene xitayning alyumin, kriméy kristali qatarliq köp énérgiye telep qilidighan sana'et karxanilirinimu jelp qilghaniken.

Melum bolushiche, Uyghur élide bir kilowat sa'et tokning bahasi 22 tiyin bolup, bir kilowat tok xitayning ottura tüzleng rayonliridiki ölkiliride 60-70 tiyin iken. Lékin doktor qeyser mijit, bitkoyin qazghuchilirining Uyghur éligha merkezlishishi tok bahasi bilen munasiwetlik bolupla qalmay, xitayning pilanliq, istiratégiyelik orunlashturushi bilenmu munasiwetlik bolushi mumkinlikini bildürdi.

Qeyser mijit: "Iqtisadi nuqtidin élip éytqanda bitkoyin qazghuchilarning tok bahasi töwen bolghan yerlerge bérishi, bu melum nuqtidin éytqanda iqtisadning bashlinishida bolidu. Uningdin sirt méning qarishim bu yene xitay hökümitining pilanliq, istiratégiyelik orunlashturushidinmu bolushi mumkin".

Lékin dunyadiki 3 din bir qisim bitkoyin qazghuchining xitay hökümiti "Irqiy qirghinchiliq" qildi, dep eyibliniwatqan Uyghur éligha merkezlishishi, shuningdek tésla shirkitining bir milyard 500 milyon dollarliq bitkoyin sétiwélishi kishilik hoquq teshkilatlirini diqqitini qozghighan. Amérikadiki Uyghur kishilik hoquq qurulushi teshkilatining tashqi munasiwetler diréktori lu'isa gréwé ziyaritimizni qobul qilip, herqandaq shirketning "Irqiy qirghinchiliq" we "Insaniyetke qarshi turushi jinayiti" sadir boluwatqan Uyghur rayonida soda qilishigha qarshi turidighanliqini bildürdi.

Lu'isa gréwé mundaq deydu: "Uyghur kishilik hoquq qurulushi barliq xelq'ara shirket we orunlarning qorqunuchluq jinayet yüz bériwatqanda bu rayon bilen bolghan hemkarliqini toxtitishqa chaqirip keldi. Uyghur kishilik hoquq qurulushi 2018-yili 11-aydin béri kishilik hoquq jinayiti yüz bériwatqan bu rayon bilen normal soda qilishni toxtitishni otturigha qoyup kelmekte. Biz xelq'ara ölchemlerge xilap wehshiy jinayet sadir boluwatqanliqigha da'ir éniq delillerge qarimay, bu rayon bilen normal sodining dawamliship kéliwatqanliqigha ghezeplinimiz".

Uning tekitlishiche, Uyghur élide xitayning jinayitige hemshérik bolush mejburiy emgektin halqip ketken bir mesile iken.

U: "Shinjang da'iriliri bilen bolghan herqandaq hemkarliq sherqiy türkistandiki qorqunchluq jinayetke téximu türtke bolidu. Sizning mejburiy emgek toghrisida so'al sorishingiz hajetsiz. Bu yerdiki so'al rayonda yüz bériwatqan jinayettin payda éliwatamsiz-yoq. Sizning mejburiy emgekke chétilishingiz hajet emes. Mesilen, téxnikiliq nazaretni alsaq, nazaret sistémisini qurghan shirketlerchu? ularning kamérasi Uyghur we qazaqlarni teqib qilmaywatamdu. Ular amalsiz ya hökümetning mejburiy orunlashturushini qobul qilishi yaki lagérda yétishi kérek. Nurghun kishiler buni chüshenmeydu. Dölet sadir qiliwatqan bu jinayet mejburiy emgektin halqighan" dédi.

Doktor qeyser mijitning qarishiche, bitkoyinning arqisida mejburiy emgekning bar-yoqlighini ispatlighili bolmisimu, emma bu xil perezni chetke qaqqili bolmaydiken. Biraq u bitkoyinni qazghanda muhit bulghinishining tennerxini yerlik xelqlerning öteydighanliqini bildürdi.

Xitay hökümiti 2009-yildin kéyin "Gherbning tokini sherqqe yötkesh" qurulushini yolgha qoyup, ichkiri ölkilerdiki nurghun kömür éléktr istansilirini Uyghur éligha yötkigen. Eyni waqitta bu qurulush muhit qoghdighuchilirining tenqidige uchrighan idi. Uyghur élide ishlepchiqirilghan éléktr énérgiyesining köp qismi kömürni yéqilghu qilghan. Xitay taratqulirining uchurlirida éytilishiche, 2020-yili Uyghur élide 403 milyard 150 milyon kilowat tok ishlepchiqarghan bolup, buning 325 milyard 760 milyon kilowat sa'iti kömürde ishlepchiqirilghaniken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet