"Élishqu qirghinchiliqi" ning besh yilliq xatiriside

Muxbirimiz eziz
2019-07-29
Élxet
Pikir
Share
Print
Kocha charlawatqan bronéwik we toluq qorallan'ghan xitay qoralliq eskiri. 2014-Yili 24-may, ürümchi.
Kocha charlawatqan bronéwik we toluq qorallan'ghan xitay qoralliq eskiri. 2014-Yili 24-may, ürümchi.
AP

Uyghur hazirqi zaman tarixidiki zor weqelerning biri qatarida 2014-yili 28-iyul küni seherde yüz bergen "Élishqu qirghinchiliqi" ni tilgha élish mumkin.

Xitay hökümitining "Qattiq zerbe bérish herikiti" namidiki basturushi Uyghurlar diyarining hemmila yérige kéngiyiwatqan bir mezgilde otturigha chiqqan bu weqe toghrisida héchqandaq xelq'araliq teshkilat shu waqitning özide yerken'ge adem ewetip, bu weqeni öz aldigha tekshürüshke qadir bolalmidi. Bu heqtiki barche xewerler xitay hökümitining biwasite bashqurushidiki axbarat qanalliridin dunyagha tarqalghan bolghachqa ularning "28-Iyul seher sa'et beshte (béyjing waqti) chet'eldiki térrorluq guruhliri bilen zich alaqe baghlighan bir top térrorchilar yekenning élishqu yézisidiki saqchixana we yéziliq hökümetke hujum qilghan. Yene yolda herbiylerning mashina etritini tosup, bir qisim aptomobillargha ot qoyuwetken. Qisimlirimiz buninggha tézlikte inkas qayturup, bu weqeni tézla jimiqturdi. Weqe jeryanida 96 adem öldi" dégen mezmundiki xewiri köp qétimlap neqil élindi.

Radiyomiz muxbirlirining shu waqittin ilgiri yerken rayonidin igiligen köp qétimliq xewerliride pütkül nahiye teweside köp qétimlap tutqun weqesining bolghanliqi, bu jeryanda nechche onlighan "Gumanliq" kishilerning qolgha élin'ghanliqi melum bolghan idi. Bezi analizchilar mushu ehwalgha qarap "28-Iyul élishqu qirghinchiliqi" tasadipiy otturigha chiqip qalghan hadise emes, dep qaraydu. Amérikidiki siyasiy analizchi, "Béyjing bahari" zhurnilining sabiq bash tehriri xu ping ene shularning biri.

Xu ping ependining qarishiche, bu weqediki eng chong gumanliq nuqtilarning biri mezkur weqening "Chet'eldiki térrorluq guruhi bilen zich alaqisi bolghan bir qétimliq térrorluq hujum" dep chüshendürülüshi iken. Uning qarishiche, qolida palta, gürjek we keke dégen'ge oxshash iptida'iy qorallardin bashqa héchnerse yoq bir top Uyghur déhqanning héchnémidin héchnéme yoqla zamaniwi qorallar bilen toluq qorallan'ghan saqchilargha we herbiy qisimlargha hujum qilishi mentiqige chüshmeydighan bir izahat iken. Chünki normal ehwalda maddiy jehettiki qudriti ajiz bolghan bir qowm héchqachan özidin on yaki yüz hessilep qudretlik bolghan bir küchke teshebbuskarliq bilen hujum qilmaydu. Qachaniki ajiz bolghan terep küchlük bolghanlarning bozek qilishigha duch kélip sewri qachisi yérilghanda qoligha néme chiqsa shuni élip özini qoghdashqa atlinidu. Yene kélip xitay hökümitining qil sighmas nazaret sistémisi mewjut boluwatqan ehwalda, ikki yüz mingdin artuq kadir herqaysi jaylardiki yézilargha "Töwen'ge chüshüp" muqimliq üchün xizmet qiliwatqanda bunche köp ademning chet'eldiki térrorchilar bilen uzun muddet alaqe baghlap, ularning körsetmilirini qobul qilip, palta-pichaq bilen saqchixanigha we herbiylerge hujum qilishi mentiqige téximu uyghun kelmeydighan bir hal iken.

Shu qétimliq weqedin bir yilgha waqit ötkende firansiye xewer agéntliqining 2015-yili aprél éyining axiri élishqu yézisidiki ziyariti jeryanida xu ping ependi éytqan bezi ehwallarning rastliqi delillinidu. Shu waqitta yerlik ahalilerdin birnechchisi eyni waqitta besh yüzdin artuqraq déhqanning ketmen-gürjeklirini kötürginiche hökümetning diniy étiqad cheklimisige qarshi yéza bazirida namayish qilghanliqini, herbiy we saqchilarning namayishchi déhqanlarning aldini tosup ularni tarqilip kétishke buyrughanliqini, arqidinla taraslap oq étilishqa bashlighanche kochida uchrighanliki Uyghurning oqqa yem bolghanliqini, shuningdin kéyinmu nechche yüz kishining qolgha élin'ghanliqini sözlep bergen. Shu waqitlarda radiyomiz muxbirliri igiligen ehwallarda élishqu baziridiki xitay dukandarlardin biri "Az dégendimu birer ming adem öldighu, deymen" dep jawab bergen idi.

Xu ping ependi bu qétimliq weqe toghrisida özining izchil guman qilip kéliwatqan mesililerning yene biri bu weqening néme üchün 28-iyul küni yüz bérishi iken. U yerkendiki herqaysi yézilarda buningdin awwalmu Uyghur déhqanlarni diniy esebiylikke baghlap tutqun qilish weqelirining köp qétimlap yüz bergenlikini alahide tekitlesh bilen birge 28-iyulning shu yilqi rozi héyt küni ikenlikini, Uyghurlarning adette rozi héytning harpa küni tebi'iy rewishte topliship diniy pa'aliyetke jem bolidighanliqini, jümlidin tarawih xetmisi, héyt namizi dégendek muhim diniy pa'aliyetlerge ishtirak qilidighanliqini bildürüp "Méningche hökümet némidindur ensirep mushu xildiki adem toplishidighan pa'aliyetlerni chekligen bolushi mumkin. Buning bilen diniy étiqad tuyghusi küchlük bolghan déhqanlar buninggha naraziliq bildürgen bolsa hökümet buni derhalla 'bizge qarshi chiqqanliq' dep qoralliq basturghan bolushi mumkin" dep körsitidu. U mushu ehwallargha qarap "Élishqudiki Uyghurlarni xitay hökümitige qarshi térrorluq hujumigha ötti, déyishning héchqandaq asasi yoq" dep xulase chiqiridu.

Xu ping ependi ta hazirgha qeder oylinip kéliwatqan yene bir mesile shu waqittiki atalmish "Déhqan térrorchilar" ning xitay puqralirigha emes, belki saqchixana we herbiy qisimlargha hujum qilishi bolghan. Uning qarishiche, térrorchilar adette xelq ammisigha wehime salidu, eksiche saqchi we herbiylerdin yiraq turidu. Emma "Élishqu qirghinchiliqi" din kéyin xitay hökümiti herbiy we saqchilarning xelq ammisini seperwerlikke keltürüp "Térrorchilarni yoqitishqa atlan'ghanliqi" ni köplep teshwiq qilghan. Emma bu "Yoqitish urushi" da birmu amma zeximlenmigen. Buning özi ashu qorshawdiki "Térrorchilar" ning qolida ketmen-paltidin bashqa héchqandaq zamaniwi qoralning yoqluqini biwasite ispatlaydu. Emma shu waqitlarda bir qisim Uyghur kadirlarning "Düshmen küchlerning oqi tégip wapat bolghanliqi" heqqide teshwiqatlar otturigha chiqqan. Bu xildiki yalghanlarning özimu xitay hökümitining bu mesilide dunyadin yoshurmaqchi bolghan nersilirining bekmu köplükini wasitilik halda ipadileydiken.

"Élishqu qirghinchiliqi" heqqide söz bolghanda Uyghur tarixshunaslardin doktor qahar barat ependi bu weqening tasadipiy otturigha chiqip qalghan hadise emeslikini tekitlesh bilen birge, uning tarixiy izchilliqtiki ornigha alahide diqqet qilish lazimliqini bildürdi.

Doktor qahar baratning bildürüshiche, "Élishqu qirghinchiliqi" gha oxshash weqelerning Uyghur milliy rohigha melhem bolushi üchün bu heqtiki izdinish we yad étish pa'aliyetliri bekmu muhim hésablinidu.

U bu heqte söz bolghanda mundaq dédi: melum bolushiche, eyni waqitta xitay hökümitining uchurgha bolghan qattiq kontrolluqi hemde melum muddette intérnétni késip tashlishi seweblik "Élishqu qirghinchiliqi" dunya jama'itige "5-Iyul qirghinchiliqi" dek keng bilinmey qalghan. Emma mezkur weqening shahitlirining bayanliri bolsa bu heqtiki barghanséri köp tepsilatlarni ashkara qilip, heqiqiy ehwalning kishiler tesewwur qilghandin nechche on hesse éghirliqini körsitiwatqanliqi melum.

Toluq bet