Әнглийә төвән парламенти һөкүмәттин уйғур қирғинчилиқи һәққидә қарар елиш тәлипини мақуллиди

Мухбиримиз әзиз
2022-01-21
Share
Әнглийә парламенти хитайниң уйғур җаза лагерлири вә мәҗбурий әмгәк мәсилиси һәққидә гуваһлиқ йиғини өткүзди Әнглийә парламентида ечилған йиғиндин көрүнүш. 2020-Йили 18-март, лондон.
AFP

Уйғур дияридики сиясий бастурушниң аллиқачан қирғинчилиқ түсини елип болғанлиқини бир қисим ғәрп дөләтлири рәсмий йосунда етирап қилғандин кейин, әнглийә һөкүмитигә бу һәқтә түрлүк бесим пәйда болған иди. Гәрчә әнглийә парламенти 2021-йили 22-апрелда хитай һөкүмитиниң уйғур дияридики қилмишлирини “қирғинчилиқ” дәп етирап қилған болсиму, әмма әнглийә һөкүмити рәсмий һалда буни етирап қилишни рәт қилип кәлгән иди. 2022-Йили 20-январда әнглийә парламентиниң асаслиқ вә ғол гәвдиси болған төвән парламентида өткүзүлгән бу һәқтики муназирә йиғинида бу мәсилә йәнә бир қетим мәркизий тема болди.

Әнглийә төвән парламентиниң әзалиридин нусрәт ғәни ханим йеқинқи мәзгилләрдә изчил уйғур дияридики сиясий вәзийәт һәққидә әнглийә парламентида сөз қилип келиватқан кишиләрниң бири һесаплиниду. Бу қетимқи муназирә йиғиниму униң тәшәббуси билән оттуриға қоюлған “әнглийә һөкүмити уйғурлар дуч келиватқан реаллиқниң қирғинчилиқ яки әмәслики һәққидә ениқ қарар елиши лазим” дегән тәләпни чөридигән һалда кәскин түс алди. Чүнки бу қетимқи муназирә йиғинидин илгири тәйярланған бу һәқтики тәләп һәмдә униң сәвәблири тоғрисидики доклатта уйғур дияридики сиясий вәзийәткә даир бир қатар мәсилиләр ихчам вә пакитлиқ баян қилинған иди. Болупму уйғурларниң қисқичә әһвали, уйғур дияридики диний етиқад вә мәдәнийәт саһәсидики бастуруш қилмишлири, сиясий контроллуқ вә туғут чәкләштики түрлүк тәдбирләр баян қилиниш билән биргә 2021-йилиниң ахири “уйғур сот коллегийәси” ниң уйғур қирғинчилиқи һәққидики ахирқи сот һөкүми әсләп өтүлгән бу доклатта, әнглийә һөкүмитиниң икки ай ичидә уйғурлар дуч келиватқан нөвәттики реаллиқниң қирғинчилиқ яки әмәслики һәққидә ениқ қарар елиши тәләп қилинди.

20-январдики муназирә йиғинида алди билән төвән палата әзаси нусрәт ғәни ханим сөз алди. У өзигә берилгән 15 минутлуқ вақитта “уйғур сот коллегийәси” ниң шунчә көп дәлил-испатлар асасида уйғурларниң қирғинчилиққа учраватқанлиқи һәққидә ахириқи һөкүм чиқарғанлиқини, нөвәттә хитай компартийәси уйғур қирғинчилиқиниң вә инсанийәткә қарши җинайәтниң баш җавабкари икәнлики айдиңлишип болған әһвалдиму әнглийә һөкүмитиниң уйғур районидики бу реаллиқ һәққидә ениқ қарар елишни рәт қилип келиватқанлиқини баян қилип өтти. Шундақла бирләшкән дөләтләр тәшкилати ( б д т) ниң қирғинчилиқ һәққидики тәбирлирини әсләп өтүш билән биргә әнглийә земининиң нөвәттә бивастә яки вастилик һалда уйғур районидики мәҗбурий әмгәк мәһсулатлириға базар болуватқанлиқини, буниң маһийәттә ашу хил “заманиви қуллар әмгики” вә қирғинчилиққа шерик болуп қалғанлиққа баравәр икәнликини, техиму муһими буниң билән әнглийә һөкүмити өзи имза қойған “қирғинчилиқниң алдини елиш хәлқара әһдинамиси” гә хилаплиқ қилиш болидиғанлиқини алаһидә тәкитлиди.

Парламент әзалиридин шибан мәкдонах ханимму айрим сөз елип, хитай һөкүмитиниң уйғурларға қиливатқанлириниң қирғинчилиқ икәнликини алаһидә тәкитлиди. У хитай һөкүмиитиниң нөвәттә уйғурларни системилиқ контрол қилишни толуқ әмәлгә ашурған һалда етник тазилашни давам қиливатқанлиқини, бундақ әһвалда һәрқайси һөкүмәтләрниң, җүмлидин әнглийә һөкүмитиниңму бу хил ‍аччиқ реаллиққа инкас қайтуриши лазимлиқиниму тилға алди. Униң қаришичә, баш шитаби лондондики HSBC банкиси явропадики иккинчи чоң банка болуш сүпити билән уйғур дияридики мәҗбурий әмгәккә чеетишлиқ тәминләш зәнҗригә мәбләғ селиштин өзини тартиши лазим икән. У сөзидә йәнә ташқи ишлар министири нигел адамниң өзигә язған мәктубидин нәқил кәлтүрүп әнглийә һөкүмитиниң уйғур дияридики лагир системисини һәмдә у җайларға аз дегәндиму бир милйондин артуқ уйғурниң қамалғанлиқини, шуниңдәк уйғур районида мәҗбурий әмгәкниң мәвҗутлуқини етирап қилидиғанлиқини, әмма бу һәқтә техиму көпрәк тәкшүрүш лазим, дәп көрсәткәнликини әслитип “һазир биздә тағдәк испатлар һәмдә уйғур сот коллегийәсиниң қирғинчилиқ һәққидики һөкүми елан қилинип болди. Әмди һөкүмитимиз қирғинчилиқ һәққидә йәнә қандақ испатларни истәйду? уйғурлар дуч келиватқан реаллиқни қирғинчилиқ дәп етирап қилмамду?” дәп соал қойди.

Әнглийә консерватиплар партийәсиниң рәһбәрлиридин тонулған сиясйон дункан симис әпәндиму шу қатарда сөз алди. У уйғурлар дуч келиватқан ирқий қирғинчилиқниң һазир һәммигә айдиң реаллиқ икәнликини тәкитләш билән биргә әнглийә һөкүмитиниң тездин “йәр шари магнетиски қануни” ни иҗра қилип уйғур дияридики қирғинчилиқниң бивастә иҗра қилғучилири болған чен чуәнго, пең җяруй, сун җинлоң, хо лиҗүн қатарлиқ төт кишигә җаза елан қилиши лазимлиқини билдүрди.

Бу қетимқи муназирә йиғинида әнә шу тәриқидә сөз қилған парламент әзалиридин тим ловтон, ләйла моран, мария риммер, крис лав қатарлиқларму уйғур диярида инсанийәт тарихидики йәнә бир қетимлиқ қирғинчилиқ йүз бериватқанда әнглийә һөкүмитиниң буни чәкләш мәҗбурийити барлиқи, бундақ әһвалда әнглийә һөкүмити җәзмән йәнә уйғур дияридики мәҗбурий әмгәккә бағлинишлиқ һәрқандақ мәһсулатниң әнглийә земиниға киришини чәклиши лазимлиқи, уйғурлар әйни вақиттики йәһудийларға охшаш зәһәрлик газ заллирида өлтүрүлмәстин әксичә мәҗбурий йосундики түрлүк туғут тәдбирлири арқилиқ йоқитилиш обектиға айлинип қеливатқан бундақ пәвқуладдә бир мәзгилдә әнглийә һөкүмитиниң қирғинчилиқ тәбирини унтумаслиқи дегәнләр һәққидә сөз қилди.

Муназирә йиғининиң ахирида әнглийә төвән парламенти мутләқ үстүн аваз билән нусрәт ғени башчилиқидики парламент әзалири оттуриға қойған “әнглийә һөкүмити уйғурлар дуч келиватқан бастурушниң қирғинчилиқ яки әмәслики һәққидә қарар елиши лазим” дегән тәләпни мақуллиди. Бу хәвәр тарқилиши билән дуня миқясида йәнә бир қетим зор алқишқа сазавәр болди. Йүзлигән кишиләр бу һәқтики хәвәрни һәмбәһирләп өзлириниң бу һәқтики қоллаш пикрини баян қилди. Йәнә бәзиләр болса буниң толиму кечиккән бир һәркәт болғанлиқини, йәнә келип һазир қирғинчилиқ болуватқанлиқиға бәш йилдин ашқан болсиму техичә бу һәқтики қарарни талишип олтурушниң әмилийәттә әнглийә һөкүмити үчүн бир чоң номус икәнликини билдүрди. “хитай һәққидики хәлқара парламентлар иттипақи” бу қарарни қизғин алқишлап буниң бир қетимлиқ тарихий әһмийәткә игә һәркәт болуп қалидиғанлиқини билдүрди.

Әнглйәдики сиясий паалийәтчиләрдин рәһимә мәһмут ханимму муһаҗирәттики көплигән уйғурларға охшаш бу қарарниң елинғанлиқидин бәкму хошал болған кишиләрниң бири. У бу һәқтики зияритимиз җәрянида өзиниң бу қетимқи йеңи йүзлиништин хурсән болғанлиқини алаһидә ипадә қилди.

Рәһимә мәһмутниң қаришичә, әнглийә һөкүмитиниң һазирға қәдәр уйғур дияридики қирғинчилиқ һәққидә ашкара вә ениқ болған бир қарар алмаслиқида көп тәрәплимә амиллар мәвҗут болуп, буни ташқи амиллар вә ички амиллар бойичә чүшиниш мумкин икән.

Мәлум болушичә, бу қетимқи илтимасниң әнглийә төвән парламентида мақуллуқтин өтүши билән әнглийә һөкүмитигә атмиш күн сүрүк берилидиған болуп, қанун бойичә улар мушу сүрүк муддити тошқичә болған арилиқта уйғур дияридики сиясий бастурушни қайтидин баһалап чиқип, бу һәқтә рәсмий бир қарар елиши керәк икән. Нөвәттә бу йеңи қәдәмниң утуқлуқ ахирлишиши һәққидә көплигән ‍үмидләр оттуриға чиқмақта икән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт