Уйғурлар мәсилиси әнглийә-хитай мунасивәтлиридә муһим рол ойнимақта

Ихтиярий мухбиримиз әкрәм
2020-07-21
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Әнглийә парламентида ечилған йиғиндин көрүнүш. 2020-Йили 18-март, лондон.
Әнглийә парламентида ечилған йиғиндин көрүнүш. 2020-Йили 18-март, лондон.
AFP

Әнглийәниң хоңкоң вә уйғурлар мәсилиси сәвәблик хитай билән болған «алтун дәври» ниң ахирлишип «соғуқ мунасивәт дәври» гә киргәнлики илгири сүрүлмәктә.

20-Июл американиң йәнә 11 хитай ширкитини қара тизимликкә киргүзүши, әнглийәниң хоңкоңни «өткүзүп бериш қануни» ни әмәлдин қалдуруши һәмдә хоңкоң вә уйғурлар мәсилиси сәвәблик хитайға қарита җаза тәдбирлирини йолға қоймақчи болғанлиқи бүгүн ғәрб ахбарат васитилириниң әң қизиқ темисиға айланди.

Германийәдә нәшрдин чиқидиған «франкфурт мәҗмуәси» гезити 20-июл елан қилған «лондон хитай билән болған алтун дәврини мушундақ ахирлаштурди» намлиқ мақалида хитай һакимийитиниң «дөләт хәвпсизлик қануни» ни хоңкоңға мәҗбури теңип хоңкоң демократийисигә хатимә бәргәнлики вә 1 милйондин артуқ уйғурни җаза лагерлириға солап еғир қирғинчилиқ елип бериватқанлиқидәк реаллиқниң хитай билән әнглийә мунасивитиниң «алтун дәври» гә хатимә беришкә сәвәб болған муһим амил икәнлики илгири сүрүлгәниди.

Әнглийә-хитай мунасивәтлириниң бузулушиға уйғурлар мәсилисиниңму муһим бир амил болуп киргәнликини илгири сүргән «җәнубий германийә гезити» 20-июл елан қилған «җонсон бейҗиң билән тоқунушқа кирди» намлиқ мақалида әнглийә баш министири җонсон вә ташқи ишлар министири доменик рабниң бу бирқанчә күндин буян хитайға қарита елан қиливатқан нутуқлири үстидә тохтилип, әнглийә билән-хитай оттурисидики мунасивәтниң «соғуқ мунасивәтләр уруши» дәвригә киргәнликини баян қилди.

Мақалида америка, канада, австралийәниң ши җинпиңниң биваситә һөкүмранлиқи астиға өткән хоңкоң билән болған келишимләрни әмәлдин қалдурғанлиқи, әмди әнглийәниң бу қәдәмни басқанлиқи һәмдә әнглийәниң хитайға йүргүзүп келиватқан юқири технологийә вә қорал-ярақ ембаргосини хоңкоңғиму йүргүзүш қарарини алғанлиқи, пул-муамилә җазасини чоң дөләтләргә кеңәйитмәкчи болуватқанлиқи әскәртилип, әнглийә ташқи ишлар министири доменик рабниң «бундақ қилишимиздики мәқсәт өзимизниң қиммәт қаришини қоғдаш, шундақла хитайға хәлқарадики мәҗбурийәтлирини әслитиштин ибарәт» дегән сөзигә орун бәргән.

Мақалида әнглийә баш министири җонсонниң 5г тор еқимини тақаш, 3 милйондин артуқ хоңкоңлуқларға әнглийәниң пуқралиқ паспортини бериш тоғрисида қилған сөзлириниң хитайни қаттиқ биарам қилғанлиқи, икки дөләт оттурисидики мунасивәтни адәттин ташқири кәскинләштүрүвәткәнлики шәрһийилиниду. Шундақла йәнә әнглийә ташқи ишлар министири доменик рабниң хитайни «1 милйондин артуқ уйғурни җаза лагерлириға солап интайин еғир кишилик һоқуқ дәпсәндичилики билән шуғуллиниватиду» дәп әйиблигәнлики тилға елиниду.

Мақалида «җәнубий германийә гезити» ниң бу һәқтә илгири һөҗҗәтлик дәлилләрни елан қилип хитайниң һәқиқәтән уйғурлар үстидин еғир зулум сиясити йүргүзүватқанлиқини испатлиғанлиқи тәкитлиниш билән биргә, хитайниң әнглийәдики баш әлчиси лю шавмиңниң алдинқи күни бир телевизийә зияритидә уйғурлар қамиливатқан җаза лагерлирини йәнә инкар қилғанлиқи әскәртилгән.

Әнглийәдики д у қ ниң ишхана мудири рәһимә ханимниң билдүрүшичә, уйғурлар мәсилисиниң әнглийә дөләт әрбаблири тәрипидин бундақ кәскин тәләппузда тилға елиниши әнглийәдики һәр саһә җамаәтниң бу мәсилигә барғансери җиддий көңүл болуватқанлиқи билән мунасивәтлик икән.

Шиветсарийәдә нәшрдин чиқидиған «йеңи зурихлиқлар гезити» 21-июл елан қилған «хоңкоңниң ахирқи валийси кирис паттенниң сөзи: хитай бизни унчивала асан қорқуталмайду» намлиқ мақалидиму уйғурлар мәсилисиниң бу икки дөләт оттурисидики кәскин мунасивәттә ойнаватқан роли тилға елинған.

«Йеңи зурихлиқлар гезити» ниң зияритини қобул қилған хоңкоңниң 1997-йилидики әң ахирқи валийси кирис паттен әнглийә билән хитайниң «соғуқ мунасивәтләр уруши» дәвригә киргәнликини тилға елип «буни биз бейҗиңниң һиндистандин тартип австралийәгичә болған ташқи сияситидин яки шинҗаңдики уйғурларниң кишилик һәқ-һоқуқлириниң дәпсәндә қилинишидинму көрәләймиз. Хитай ‹б д т ниң ирқий қирғинчилиқ җинайити әһдинамиси' ға хилаплиқ қилмақта. Ташқи ишлар министири доменик раб хитайниң уйғурларниң кишилик һоқуқини интайин еғир вә паҗиәлик рәвиштә дәпсәндә қиливатқанлиқини әскәртип хитайни қаттиқ әйиблиди» дегән.

Мақалида кирис паттенниң явропа иттипақиға әза дөләтләрни хитайға қарши кәскин җаза тәдбирини йолға қоюшқа чақирғанлиқи баян қилиниду. Униң германийә баш министири анҗила мәркилниң бу мәсилигә тутуватқан соғуқ позитсийәсигә қарита «германийә демократик җумһирийитидә чоң болған баш министер мәркил сақчи дөлити билән әркин дөләтниң пәрқигә йетиду вә таллашқа тоғра кәлсә әркинлик тәрәптә туриду дәп ойлаймән» дәйду.

Мақалида 1999-йилидин 2004-йилиғичә явропа иттипақиниң ташқи ишлар министерликидә хизмәт қилған паттенниң хитайға қарши пүтүн явропа иттипақи дөләтлириниң ортақ аваз чиқиришиниң қейинлиқини билидиғанлиқи, униң явропа дөлити болған геритсийә, вәнгрийә, италийәниң хитайниң «бир бәлвағ, бир йол» қурулушиға йөлинип қелип хаталашқанлиқини тилға алғанлиқи тәкитлиниду.

Мақалиниң «хитайға қарши йеңи иттипақ қуруш» намлиқ бөликидә паттенниң мундақ дегәнлики қәйт қилиниду: «қандақла болмисун, пүтүн ғәрбтә, һәтта һиндистандин корейәгичә, японийәдин австралийә вә канадағичә болған даиридә бирликкә келип хитайға қарши ортақ һәрикәт қоллинишимиз керәк.»

Америка хитайға қарши җаза қануни елан қилип узун өтмәйла әнглийәниң хитайни җазалашқа башлишиниң яхши бир илгириләш икәнликини тилға алған «хәтәр астидики хәлқләр тәшкилати» ниң директори улрик делиюс әпәнди бу һәқтә тохтилип мундақ деди: «милйонлиған уйғурлар лагерларға қамилип турған вә һечким өзиниң қачан қоюп берилидиғанлиқини билмәйватқан, лагерларда улар ‹яхши хитай' болушқа мәҗбурлиниватқан, қоюп берилишкә лайиқ көрүлгәнлири завутларда мәҗбури әмгәккә селиниватқан, түмәнлигән балилар ата-анисиз йетим қеливатқан, йәни ши җинпиңниң буйруқи билән бир милләт пүтүнләй қирғин вә ассимилятсийә қилиниш тәһдитигә дуч келиватқан мушундақ бир мәзгилдә американиң хитайға қарши җаза қанунини йолға қоюши, арқидинла әнглийәниң униңға маслишишини һәқиқәтән яхши бир илгириләш дәп ойлаймән. Пүтүн явропаниң бу сәпкә қошулушини әлвәттә үмид қилимән.»

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт