En'gliye parlaméntidiki xitaygha qarshi guruppilar: en'gliye hökümiti Uyghurlar üchün qachan heriketke kélidu?

Muxbirimiz jewlan
2020-10-20
Élxet
Pikir
Share
Print
En'giliye yehudiy wekiller komitétining bashliqi mariy wandir zél xanim.
En'giliye yehudiy wekiller komitétining bashliqi mariy wandir zél xanim.
Social Media

19-Öktebir en'giliye parlaménti Uyghur dostluq guruppisi we xitay tetqiqat guruppisi Uyghurlargha élip bériliwatqan qebih jinayetler we buni tosush toghruluq tor muhakime yighinliri ötküzdi.

En'gliye parlaménti Uyghur dostluq guruppisining yighinigha en'gliye parlamént ezaliridin elistir karmekol(Alistair Carmichael), nusret gheni(Nusrat Ghani), dunya Uyghur qurultiyi london ishxanisining mudiri rehime mehmut xanim, en'giliye yehudiy wekiller komitétining bashliqi mariy wandir zél(Marie van der Zyl), irqiy qirghinchiliq xatire küni fondining ijra'iye re'isi oliwiya marks woldmen(Olivia Marks-Woldman) qatarliqlar qatnashti. Ular bu yighinda 2-dunya urushi mezgilide yehudiylar uchrighan irqiy qirghinchiliq bilen bügünki Uyghurlar uchrawatqan qebih zulumlarning oxshishidighan tereplirini, qandaq qilghanda yene bir qétimliq irqiy qirghinchiliqning yüz bérishini tosup qalghili bolidighanliqini muhakime qildi.

En'gliye yehudiy wekiller komitétining bashliqi mariy xanim ötken esirde natsistlarning yehudiylarni qirghin qilghanliqidek paji'elik tarixini eslep ötkendin kéyin mundaq dédi: "Biz bilimizki, xitay bügün bashqilargha ziyankeshlik qilishtek shundaq nomussiz jinayetni sadir qiliwatidu؛ özining qanunigha buzghunchiliq qilish arqiliq netije qazinishni oylishiwatidu, tarixtin ibret almaywatidu. Dunya Uyghur musulmanlirigha élip bérilghan irqiy qirghinchiliqni hergiz unutmaydu. Shunga biz xitay hökümitini diniy ziyankeshlikke uchrighan Uyghur we bashqa milletlerni derhal qoyup bérishke, lagérlarning ishikini xelq'ara tekshürüsh ömiki üchün échip bérishke chaqirimiz. Hökümetlerni kishilik hoquq depsendichilikige qarshi heriket qollinip, ziyankeshlikke uchrighuchilar we ularning a'ilisi üchün heq-adaletni yaqlashqa dewet qilimiz". U xitay hökümitining Uyghurlargha yürgüzüwatqan jinayitini hökümet emeldarliri we awam xelqqe bildürüsh üchün bundaq yighinlarni échip turush we en'giliye hökümitini birer heriket qollinishqa chaqirish kéreklikini éytti.

Irqiy qirghinchiliq xatire küni fondining ijra'iye re'isi oliwiya xanim xitayning "Qayta terbiyelesh lagéri" arqiliq Uyghurlarning tili we medeniyitini yoq qiliwatqanliqi, buning yoshurun qirghinchiliq ikenliki heqqide toxtilip mundaq dédi: "Til we medeniyitimiz bizning aditimiz we ötmüsh xatirimizdur, ular bizning kimlikimizni shekillendüridu we bashqilar bilen bolidighan alaqimizni saqlaydu, shundaqla özimizge xas mewjutluqimizni namayen qilidu. Xitay hökümiti hazir Uyghurlarning medeniyitini yoqitiwatidu, balilirini ata-anisidin ayrip xitaylashturuwatidu, bu intayin yaman tehdit. Biz shuni étirap qilishimiz kérekki, dunyaning melum jayidiki medeniyet uchrawatqan tehdit hemmimiz uchrawatqan tehdittur". U Uyghurlar uchrawatqan ziyankeshlik heqqidiki ispatlarni toplash, retlesh we bahalashning muhimliqini, bularni muzéylarda körgezme qilish we tonushturushqa teyyarliq qilip, téximu köp kishilerning bu mesilige bolghan diqqitini qozghash kéreklikini bildürdi.

En'gliye parlamént ezasi nusret gheni bu yighinda Uyghurlar mesiliside en'gliye hökümitige bésim qilip, amérikidikige oxshash magnitiski qanunini chiqirish kéreklikini, hökümetning xitaygha qarshi pozitsiye bildürüshi we heriket qollinishi üchün xitayning ötküzüwatqan jinayetlirining irqiy qirghinchiliq ikenlikini téximu köp ispatlar bilen bildürüsh kéreklikini otturigha qoydi.

En'gliye parlamént ezasi elistir karmekol xitayning sodisining alliqachan dunyagha kéngiyip bolghanliqini, en'giliyening Uyghurlarning mesilisi üchün xitay bilen iqtisadiy alaqisini üzüshining asan'gha toxtimaydighanliqini, buning üchün en'giliye yawropa elliri we özining tesir da'irisidiki döletler bilen birlikte heriket qilishi kéreklikini bildürdi. 

Rehime xanim yawropaning, jümlidin en'gliyening xitayning bu jinayitini tosush üchün qachan heriketke ötidighanliqi heqqide xelqtin, bolupmu lagér shahidliridin so'allar hem iltijalar kéliwatqanliqini bildürgendin kéyin mundaq dédi: "Menche bizde xitayning jinayiti heqqide yéterlik ispat we uchurlar bar. Emdi gep xelq'araning bu qebih jinayetni tosush üchün birlikte heriket qilalishida". 

Yighin qatnashquchiliri birdek halda "Biz bashqa milletlerningmu tarixta shundaq külpetlerni bashtin kechürgenlikini körgen bolsaqmu, bügünki künde ashu xil qebih zorawanliqning aldini élish we tosush üchün élip barghan herikitimiz we agahlandurushimiz tolimu kem bolmaqta, en'giliye hökümiti buninggha choqum emeliy heriket qollinishi kérek" dégen nuqtini ilgiri sürdi. 

Bu yighin'gha yehudiy teshkilatlirining wekillirimu qatnashqan bolup, rehime xanim ularning en'giliye parlaméntida Uyghurlar mesilisini anglitishta muhim rol oynaydighanliqini bildürdi. 

19-Öktebir yene en'gliye parlaménti tashqi ishlar komitéti xitay tetqiqat guruppisi Uyghur rayoni we tibettiki kishilik hoquq toghrisida tor muhakime yighini ötküzgen bolup, tetqiqatchi adriyan zéniz bilen rehime mehmut xanim bu yighinda doklat bergen hemde parlamént ezalirining so'allirigha jawab bergen. Rehime xanimning bildürüshiche, en'giliye parlaménti xitay tetqiqat guruppisi hazir Uyghurlar üchün pa'aliyet ötküzüwatqan xitaygha qarshi parlamént ezaliri birliki (IPAC), en'gliye parlaménti Uyghur dostluq guruppisi (APPG) din kéyinki üchinchi orun iken. 

Rehime xanim bu ikki pa'aliyetning meqsitining Uyghurlar mesilisini en'giliyeliklerge téximu keng anglitish, Uyghurlar üchün awaz chiqarmighan parlamént ezalirigha Uyghurlarning ehwalini bildürüp ularning qollishini qolgha keltürüsh ikenlikini bildürdi.

Toluq bet