Әнгилийә һөкүмити парламентниң “шинҗаңдики вәһшиликләрни ирқий қирғинчилиқ” дәп етирап қилиш тәклипини рәт қилған

Мухбиримиз әркин
2021-11-16
Share
Әнглийә-хитай мунасивәтлириниң яманлишип баридиғанлиқи мәлум Әнгилийә баш министири борис җонсон парламентниң төвән палатасида сөз қилмақта. 2021-Йили 10-март, лондон.
REUTERS

Әнгилийәниң борис җонсон һөкүмити әнгилийә парламентиниң “шинҗаңдики вәһшиликләргә қарита әнгилийәниң тәдбир қоллиниш мәсулийити” гә даир тәләплиригә җавап берип, хитайниң уйғурларға тутқан муамилисини “ирқий қирғинчилиқ” дәп етирап қилишни рәт қилған. Бирақ һөкүмәт парламентниң әндишилирини б д т пән, маарип, мәдәнийәт тәшкилати вә хәлқара әмгәк тәшкилатида оттуриға қоюш, әнгилийәдики уйғур җамаәтчилики билән алақә орнитиш тәклиплирини қобул қилған. Әнгилийә һөкүмитиниң қаришичә, хитай уйғур елидики еғир кишилик һоқуқ дәпсәндичилики үчүн җавабкарлиққа тартилиши, лекин “ирқий қирғинчилиқ” җинайитини сотниң бекитиши керәк икән.

Әнгилийә парламенти бу йил 4-айда хитайниң уйғурларға тутқан муамилисини “ирқий қирғинчилиқ” дәп бекитип, һөкүмәтниңму бу вәһшиликни “ирқий қирғинчилиқ” дәп қобул қилишни, униңға қарита бәзи конкирет тәдбирләрни елишини тәләп қилған иди. Әнглийә авам палатаси ташқий ишлар комитетиниң ашкарлишичә, әнгилийә һөкүмити 14-ноябир парламентниң ташқий ишлар комитетиға доклат сунуп, өзлириниң бу мәсилидики сияситини шәрһийлигән.

Һөкүмәт доклатида, өзлириниң “шинҗаңда кәң көләмлик вә системилиқ кишилик һоқуқ дәпсәндичиликигә аит қайил қиларлиқ пакитларниң барлиқиға қошулидиғанлиқи”, буниңға қарита позитсийәси ениқ икәнлики, бу һәрикәтләр кишилик һоқуққа еғир дәхли-тәруз қилишқа вәкиллик қилидиғанлиқи, буниң үчүн хитайниң чоқум җавабкарлиққа тартилиши керәклики” ни тәкитлигән болсиму, бирақ “ирқий қирғинчилиққа қарита қарар чиқармаслиқ әнгилийә һөкүмитиниң узун йиллиқ сиясти” икәнликини билдүргән.

Һөкүмәтниң ейтишичә, “ирқий қирғинчилиқ бир җинайәт болуп, башқа җинайәтләргә охшаш униң йүз бәргән яки йүз бәрмигәнликини ишәнчлик сот җәряни арқилиқ барлиқ дәлил-испатларни ойлашқандин кейин, андин қарар қилиши керәк” икән. Бирақ һөкүмәтниң җаваби бәзи әнгилийә парламент әзалирини үмидсизләндүргән. Әнгилийә авам палатаси ташқий ишлар комитетиниң рәиси там тугенхәт: “һөкүмәтниң парламентниң хитай һөкүмити садир қилған ирқий қирғинчилиққа даир қаришини етирап қилмаслиқи кишини үмидсизләндүриду. Бу кишилик һоқуқ дәпсәндичиликиниң көлими вә еғирлиқ дәриҗиси, хәлқаралиқ кризисқа вәкиллик қилиду,” дегән.

Әнгилийәдики бәзи мутәхәссисләрниң ейтишичә, әнгилийә һөкүмитиниң “ирқий қирғинчилиқ” ни етирап қилишни рәт қилиши йеңилиқ әмәс икән.

Әнгилийәлик сиясәт тәтқиқатчиси, “хәлқаралиқ парламентлар ара хитай иттипақи” ниң баш маслаштурғучи әмәлдари лук де пулфорт мундақ дәйду: “һөкүмәтниң бу мәсилидики мәйданида ‍өзгириш болғини йоқ. Ташқий ишлар комитети нусрәт ғәниниң ирқий қирғинчилик қарар лийиһәсини қобул қилған. Бу ирқий қирғинчилиқ лайиһәси парламентлар ара хитай иттипақиниң лайиһәси иди. Биз һөкүмәтниң изчил бу қарар лайиһәсигә қарши икәнликини биләттуқ. Улар буниңға ‛ирқий қирғинчилиқни сот мәһкимиси қарар қилиши керәк‚ дегән асаста қарши туруп кәлгән. Шуңа һөкүмәтниң буниңға қарши туруши йеңилиқ әмәс.”

Мәлум болушичә, әнгилийә һөкүмити йәнә парламентниң “шинҗаң пахтиси” ни импорт қилишни чәкләш, бу районға четишлиқ мәһсулатлар вә ширкәтләрни җазалаш тәклипиниму рәт қилған. Авам палатаси ташқи ишлар комитетиниң рәиси там тугенхәт, һөкүмәтниң әнгилийәдики уйғурлар билән мунасивәт қуруш тәклипини қобул қилғанлиқини қарши алған болсиму, бирақ униң “шинҗаң пахтиси” ни чәкләшни рәт қилғанлиқини “бәхтсизлик” дәп тәнқидлигән. У, “һечқандақ бир әнгилийә пуқраси бундақ ечинишлиқ шараитта ишләпчиқирилған мәһсулатларни истемал қилишни халимайду. Бу чәклимә бейҗиңниң ағрийдиған йеригә тегәтти” дегән.

Әнгилийәлик адвокат, лондон “уйғур сот коллегийәси” ниң қанун мәслиһәтчиси һамид саби зияритимизни қобул қилип, һөкүмәтниң “шинҗаң пахтиси” ни чәкләшни рәт қилғанлиқини тәнқид қилди. Униң ейтишичә, мәҗбурий әмгәк мәһсулатлирини әнгилийә қанунлириму чәкләйдикән.

У мундай дәйду: “қул әмгикини чәкләш бу дөләттә бир қанундур. Қул әмгикидә ишләпчиқирилған һәрқандақ мәһсулат аптомотик чәклиниду, һөкүмәтниң бундақ мәһсулатларни мусадирә қилиши қанунда бәлгиләнгән. Әгәр улар буни мәҗбурий ишләпчиқирилмиған дисә, бу башқа гәп. Бирақ қанунда мәҗбурий әмгәкни ишлитиш чәкләнгән. Шинҗаңда уйғур тутқунлар башқа ‍өлкиләргә елип берилип ишлитилгәчкә, мәҗбури әмгәк мәһсулатлири шинҗаң билән чәкләнмәйду.”

Һамид сабиниң ейтишичә, мушу сәвәбтин хитайда ишләпчиқирилған мәһсулатларниң нормал йолда ишләпчиқирилған яки ишләпчиқирилмиғанлиқиға қарита тәкшүрүшни күчәйтиш керәк икән.

Һамид саби йәнә хитайниң җинайи һәркити қобул қилғусиз дәриҗидә болсиму, бирақ әнгилийә һөкүмитиниң өз күчини ишләтмәйватқанлиқини тәнқид қилди. У 16-ноябир бу һәқтики зияритимизни қобул қилған мундақ диди: “әнгилийә һөкүмити әзәлдин өзиниң ойлиғанлирини демәй кәлди. Болмиса, у хитайниң қиливатқан ишлириниң қорқунчлуқ икәнликини билиду. У сән буниңға ирқий қирғинчилиқ яки башқа бир исимни қоймақчи, бирақ мениң карим йоқ, мән буниңға бәк көңүл қоюп кәтмәймән, дәйду. Хитай һөкүмитиниң җинайи һәркитини һәқиқәтән қобул қилғили болмисиму, бирақ әнгилийә һөкүмити әндишә қиливатимиз, дәпла қойиватиду. Әндишә қиливатимиз, дегини нимә? һәммә адәм әндишә қилиду. Униң күчи болсиму, буни ишләтмәйватиду.”

“хәлқаралиқ парламентлар ара хитай иттипақи” дики лук де пулфортниң қаришичә, уйғур ирқий қирғинчилиқини тохтитишниң үнүмлүк йоли дөләтләрниң “хәлқара ирқий қирғинчилиқни тосуш әһдинамиси” дики мәсулийәтлирини ада қилип, хитайни җазалаш икән. У әнгилийә һөкүмитиниң уйғурлар мәсилисини б д т пән, маарип, мәдәнийәт тәшкилатида оттуриға қоюши ирқий қирғинчилиқни тохтитишта йетәрлик әмәсликини билдүрди.

Де пулфорт 16-ноябир бу һәқтики зияритимизни қобул қилғанда мундақ деди: “б д т пән, маарип, мәдәнийәт тәшкилатиниң мәсилисигә кәлсәк, бу ирқий қирғинчилиқни тохтитишта тамамән йетәрлик әмәс. Хитайниң ғәрбий-шималидики ирқий қирғинчилиқни тохтитишниң бирдин бир йоли дөләтләр бир йәргә келип, болуватқан ишниң җиддийликини етирап қилиш вә ирқий қирғинчилиқ әһдинамисидики мәҗбурийәтлиригә әмәл қилиш, бу әһдинамини ирқий қирғинчилиқниң алдини елиш вә уни җазалаш үчүн тәдбиқлаштур, шундақ қилғандила вәзийәттә өзгириш болиду. Униңдин башқа тәнқидләп қоюшлар, биарам қилиштин башқа һечқандақ ишқа яримайду.”

Әнгилийә һөкүмити хитайниң уйғурларға тутқан муамилисини “ирқий қирғинчилиқ” дейишни рәт қилған болсиму, бирақ “шинҗаңда кәң көләмлик вә системилиқ кишилик һоқуқ дәпсәндичиликигә аит қайил қиларлиқ пакитларниң барлиқиға қошулидиғанлиқи” ни билдүргән.

Доклатта: “бу 2017-йилдин башлап бир милйондин артуқ уйғур мусулманлири вә башқа аз санлиқ милләтләрниң сиясий қайта тәрбийиләш лагерлирида қанунсиз тутуп турулуши, уйғурларниң мәдәнийити вә ислами етиқадиниң системилиқ чәклиниши, аз санлиқ милләтләрни нишан қилған кәң көләмлик, зорлаш характирлик назарәт, шундақла шинҗаңниң ичи-сиртида мәҗбурий әмгәккә селиш вә туғутни мәҗбури контрол қилишқа аит ишәнчлик дәлилләрни ө ичигә алиду,” дейилгән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт