En'gliye parlaméntida mexsus Uyghur mejburiy emgek mesilisi munazire qilin'ghan

Muxbirimiz nur'iman
2020-12-18
Share
En'gliye parlaméntida mexsus Uyghur mejburiy emgek mesilisi munazire qilin'ghan En'gliye parlaméntida ötküzülgen yighindin körünüsh. 2020-Yili 16-dékabir.
AFP

Yéqinda doktor adryan zénz Uyghur diyaridiki paxta ishlepchiqirish sana'itide yürgüzüliwatqan mejburiy emgek heqqide eng yéngi tetqiqat doklatini élan qilghan. Doklatta Uyghur diyaridiki paxta térishta qolda térish asas qilinidighanliqi, del mushu emgek üchün ötken bir yilda az dégendimu 500 ming Uyghurning mejburiy ishlitiliwatqanliqi körsitilgen.

Bu doklat BBC xewer torida élan qilin'ghandin kéyin en'giliye parlamént ezaliri bu mesilige nahayiti jiddi qarighan. 16-Dikabir en'giliye parlaméntida mexsus mushu doklatta élan qélin'ghan mejburi emgek mesilisi muzakire qilin'ghan.

Parlamént ezaliri en'giliyening tashqiy ishlargha mes'ul ministiri bilen “Xitay hökümitining Uyghur mejburi emgikini ishletkenliki toghrisidiki küchlük delil-ispatlar aldida en'gliye hökümitining qandaq tedbir we siyasetlerni yürgüzidighanliqi” heqqide munazirileshken.

En'giliyening tashqiy ishlargha mes'ul ministiri nigil adams söz qilip mundaq dégen: “Shinjangda we xitayning bashqa jaylirida Uyghurlarning mejburiy emgekke séliniwatqanliqi heqqidiki ispatlar intayin ishenchlik. Bu ispatlar künséri köpiyiwatidu, küchiyiwatidu. Bu weziyet en'gliye hökümitini endishige salmaqta.”

U yene mundaq dégen: “Doklatta déyilgen paxta sana'itige munasiwetlik mejburi emgek mesilisi pütün dunyaning we shundaqla en'giliyening teminlesh zenjirigimu chétilidiken. Biz teminlesh zenjiridiki shirket we karxanilargha, ularning meshghulatlirining kishilik hoquqqa dexli-teruz qilmasliqi we yaki qollimasliqi kéreklikini izchil éniq otturigha qoyup kéliwatimiz.”

Parlamént ezaliri arqa-arqidin bu mejburi emgek mesilisige en'gliyening tutqan pozitsiyesi heqqide su'allirini otturigha qoyghan. Parlamént ezasi dankén simis doktor adryan zénz élan qilghan yéngi doklatidiki yüzminglighan kishining mejburi emgekke sélinishi we burunqi doklatlirida ashkarilan'ghan “Uyghur ayallirini mejburi tughmas qilish arqiliq nopusni kontrol qilish” qatarliq mesililerni tilgha alghandin kéyin parlaminittin mundaq su'al sorighan: “Hökümitimiz mushundaq rezilliklerde mes'uliyiti bar bolghan kishilerge qarita ‛magnitskiy qanuni‚ boyiche jaza élan qilamdu? bu heqte izchil jawap kütüwatimiz. Hökümitimiz yene bizning xitaygha tayinip qalghan sahelirimizni tekshürüp, özimizning bixeterlikimizni kapaletke ige qilalamdu? xitay hökümitining ‛birlik sep‚ istratigiyesi boyiche, en'giliyening elchixaniliri we bashqa alahide organlirigha singip kirishining aldini élish üchün qandaq tedbirlerni qolli'iwatidu? nöwette yüz bériwatqan irqiy qirghinchiliqning aldini élish heqqide xelq'arada déyiliwatqan pikirlerni qollamdu? méning deydighinim, biz rezil hakimiyet teripidin yürgüzülüwatqan siyasetni tenqidlepla qoymastin, belki resmi shekilde eyiblishimiz kérek. Tarixtin shuni ögenduqki ‛siyliq-sipaye mu'amile qilish‚ kargha kelmeydu. Shunglashqa biz mesile kontrol qilghili bolmaydighan derijige yétip bérishtin burun, yeni hazirning özide bu mesilini hel qilishimiz kérek.”

En'giliyening tashqiy ishlargha mes'ul ministiri nigil adams yuqiriqi su'allargha nahayiti estayidilliq bilen jawap bérip mundaq dégen: “Xitay kompartiyesi we uning qarimiqidiki ‛birlik sep‚ ezalirining bizning organlirimizgha soqunup kérish mesiliside biz nahayiti sezgür turrwatimiz. Xitay kompartiyesining 91 milyon ezasi bar. Ular soda, ilim-pen we bashqa ammiwi teshkilatlargha singip kirgen. Biz dölet organlirimizni nahayiti puxta qoghdaymiz. Jaza élan qilish mesilisige kelsek, bu mesile biz qerellik muzakire qiliwatqan mesililerning biri. Biz xitay hakimiyitining pilanlirini estayidil közdin kechürwatimiz we barliq gumanliq tizimliklerni közitiwatimiz. Axirqi mesilige kelsek, bizning kishilik hoquqni qoghdash we her qandaq shekildiki irqiy qirghinchiliqqa qarshi turush iradimiz xelq'ara bilen birdek. Gerche yawropa ittipaqidiki soda hemkarliqimizni toxtatqan bolsaqmu, parlaménitimiz imzalighan kishilik hoquqqa a'it dölitimizning qimmet qarishidiki ölchemlirimizni yoqatmaymiz, elwette.”

Parlaméntta soralghan so'allar asasen en'gliye hökümitining xitayda yüz bériwatqan éghir kishilik hoquq depsendichilikige qandaq pozitsiyede bolidighanliqigha a'it bolup, munazire bashtin-axir nahayiti keskin élip bérilghan.

En'gliye parlaméntida izchil Uyghurlar mesilisini otturigha qoyup kéliwatqan parlaminét ezasi nusret gheni bu qétimmu nahayiti küchlük su'al sorighan: “Re'is rab otturigha qoyghandek, Uyghurlargha yüz bériwatqan ishlarni jiddiy bir shekilde, musteqil we erkin tekshürüsh guruppiliri arqiliq tekshürüsh kérek. Ministir ependim, buninggha néme deydikin? xitay hökümitining insaniyetke qarshi jinayiti éghirlishiwatidu, xitay bash elchisining bu heqte chüshenche bérishi telep qilindimu?”

U yene munu mezmunlarni alahide tekitligen: “Men ishlewatqan soda, énérgiye we sana'et istratégiyisi komitéti en'gliyening Uyghur diyari bilen bolghan soda teminlesh zenjiri heqqide tekshürüsh élip barmaqta. Biz buninggha chétishliq mesililerni otturigha qoyupla qalmastin, belki heriket qollinishimiz kérek. Axirida ministérdin amérikaning yéngi hökümiti, yeni baydén bashchiliqidiki hökümet bilen alaqiliship, amérikaning Uyghur mejburiy emgikining aldini élish qanuni toghrisida téximu köp melumatqa ige bolushini we bu qanun arqiliq Uyghur erlirining xorlinishi, ayallirining türlük shekillerde ékispilatatsiye qilinishi, a'ililerning weyran bolup, Uyghur balilirining hayatining xaniweyran bolushining aldini élishini telep qilsaq bolamdu?”

Ministiri nigil adams mundaq jawap bergen: “Biz Uyghur er-ayallar we bashqa az sanliq milletlerge qarshi élip bériliwatqan bir qatar kishilik hoquq depsendichilikidin qattiq endishe qilimiz. Biz re'is rabning pikirlirini qollaymiz. Éytqinimdek, biz xelq'aradiki ittipaqdashlirimiz bilen bilen bu bu mesilide hemkarlishiwatimiz. Yéngi yilda otturigha qoymaqchi bolghan yéngi tedbirlimiz belki bir az teselliy bolushi bolushi mumkin.”

Parlaméntt ezaliri xitay hakimiyitining Uyghurlargha yürgüzüliwatqan insan qélipidin chiqqan wehshiyliklirni su'alliri arqiliq birmu-bir otturigha qoyup ötken. Ularning qatarida parlarménitta özlirining keskin pikirliri arqiliq tonulghan parlaminit ezaliridin tom tugendxat, lisa nendiy, nawendu mishra qatarliqlarmu bar.

Parlamént ezasi lisa nendiy en'gliyediki bezi shirketlerning teminlesh zenjirining mejburi emgekke baghlinishliq ikenlikini eskertip mundaq dégen: “En'gliyening bu mejburi emgek mesilisige chétilip qalghanliqi éniq. Biz teminlesh zenjiri arqiliq Uyghur xelqining mejburi emgiki arqiliq ishlepchiqirilghan mehsulatlarni import qilimiz we bilip-bilmeyla qorqunchluq jinayetke shérik bolup qalimiz. Bügün buninggha qarshi alghan tedbirlirimizni anglighum bar, BBC en'giliye shirketliridin Uyghur diyaridin kelgen paxtining teminlesh zenjiride ishlitilmigenlikini jezmleshtürüshni telep qilghanda, peqet töt shirket bu telepni orundidi. Eger bu élan qilin'gha doklat bizni heriketke keltürelmise, yene qandaq ispat lazim? shunche ispatlarning aldida hökümet yene némini saqlawatidu?”

Xulase qilip éytqanda, bir sa'et keskin dawam qilghan munaziride xitay kompartiyesinng Uyghur diyari, tibet, xongkongdiki kishilik hoquq depsendichiliklirige a'it barliq epti-beshirisi ichip tashlan'ghan. Xitay kompartiyesining Uyghurlargha yürgüzüwatqan éghir kishilik hoquq depsendichilikige mes'ul emeldarlarni “Maginétiskiy qanuni” boyiche jazalash kérekliki otturigha qoyulghan. Hetta parlamént ezaliri en'gliye hökümitidin en'giliyening bixeterliki we xelq'aradiki inawiti üchün xitay kompartiyesining kongzi instituti namida élip bériwatqan her türlük teshwiqatliridin nahayiti éhtiyat qilishi kéreklikini tekitleshken.

Bu munazirige seweb bolghan doktor adryan zénzning doklatida Uyghur diyarida yüzminglighan Uyghur we bashqa milletlerning dölet sistémisi arqiliq mejburi emgekke siliniwatqanliqi körsitilgen. Melum bolushiche, Uyghur diyaridiki paxta sana'iti xitaydiki omumi paxta sana'itining 85 pirsentini, dunyadiki paxta sana'itining 20 pirsentini teshkil qilidiken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet