Enqerede "Uyghurlarning musulman we türk kimliklirige qarita zulum" namliq doklatni tonushturush pa'aliyiti ötküzüldi

Ixtiyariy muxbirimiz erkin tarim
2021-09-24
Share
Enqerede Enqerede ötküzülgen muxbirlarni kütüwélish yighinida(ongdin) dr. Erkin ekrem, dr. Qonuralp erjilasun, dr. Anar somunju'oghlu. 2021-Yili séntebir, türkiye.
RFA/Erkin Tarim

Uyghur élide milyondin artuq Uyghur, qazaq qatarliq türkiy xelqler kishilirining jaza lagérlirigha solan'ghanliqi alliqachan xelq'ara kishilik hoquq teshkilatliri, ammiwi teshkilatlar we bezi hökümetlerning küchlük naraziliqigha uchrashqa bashlighanidi.

Shu tutqunlarning ichide türkiyede oqup ketken, türkiyede uruq-tughqanliri bar yaki türkiyede ilmiy muhakime yighinlirigha qatniship ketken aliy melumatliq ziyaliylarningmu barliqi kishilerning diqqet-étibarini téximu qozghimaqta. Bu seweb bilen amérikadiki kishilik hoquq qurulushi bilen enqerediki Uyghur tetqiqat instituti birlikte "Uyghurlarning musulman we türk kimliklirige qarita zulum" namliq doklatning yoruqqa chiqqanliqi munasiwiti bilen enqerede muxbirlarni kütüwélish yighini ötküzüldi. Yighin'gha chet'ellik zhurnalistlar we türkiyediki téléwiziye we gézitlerning muxbirliri, parlamént ezaliri, "Yaxshi" partiyesi parlamént ezasi fahrettin yoqush ependi, büyük birlik partiyesi mu'awin re'isi aliy késer ependi, kélechek partiyesi wekilliri we Uyghur tetqiqat instituti mes'ulliridin bolup 40 etrapida kishi ishtirak qildi.

Yighinda aldi bilen enqerediki haji bayram uniwérsitéti proféssori qonur alip erjilasun ependi mezkur doklatni qisqiche tonushturup ötti. U, mundaq dédi: "Méning söz élishimdiki meqset mezkur doklat heqqide silerge qisqiche melumat bérish. Doklat hazirghiche ashkarilan'ghan melumatlardin paydilinip teyyarlan'ghan bolup, mezkur doklat türkiyedin toplan'ghan melumatlarni asas qilip turup teyyarlan'ghan. Mezkur doklat lagér shahitliri biwasite bergen melumatlargha asaslinip turup teyyarlan'ghan. Doklatta bulardin sirt xitayning Uyghurlargha élip bériwatqan bésim siyasiti toghrisidiki höjjet we ispatlarghimu orun bérilgen. Bu jehettin élip éytqanda doklat nahayiti muhim dep oylaymen".

Doklatta türkiyening uzun yillardin buyan Uyghur musapirlar we Uyghur pa'aliyetchiler panahlinidighan dölet bolup kelgenliki, türkiyede 50 ming etrapida Uyghur barliqi, bu kishilerning türkiyede aliy mektep oqush, tijaret qilish, xitayning bésimidin qutulush üchün türkiyege kelgen kishilerdin terkib tapqanliqi bayan qilin'ghan. Doklatta yene türkiyediki bezi Uyghurlarning Uyghurlarning heq we hoquqini qoghdash üchün xitaygha qarshi pa'aliyetlerge ishtirak qilip, xitayni eyiblewatqanliqi, xitayning türkiyediki bu Uyghurlargha qarita tehditining küchiyiwatqanliqi, hetta xitayning türkiyege jasus ewetip Uyghurlarni közitiwatqanliqi, türkiyediki Uyghurlarning uruq-tughqanlirini görüge éliwalghanliqi, eng wehimilik bolghini xitayning türkiye hökümitidin bezi Uyghurlarni qayturup bérishini telep qilip türkiyege bésim ishlitiwatqanliqi otturigha qoyulghan.

Doklat tonushturulghandin kéyin "Iyi", yeni "Yaxshi" partiyesi parlamént ezasi fahrettin yoqush ependi doklatqa yuqiri baha bérip, türkiye hökümitini qattiq eyiblep mundaq dédi: "Doklat nahayiti yaxshi teyyarliniptu. Doklatta konkrét ispat we höjjetlergimu orun bériliptu. Bu mesile nahayiti chong. Yuqirida erkin ekrem mu'ellimmu dep ötkendek xitay tajawuzchilirining sherqiy türkistanni yutuwélish bilenla qalmay dunyaning béshigha bala-qaza élip kélidighanliqi éniq. Chünki xitayning kéngeymichilik siyasitining qedimdin bügün'giche bashqa milletlerning béshigha néme bala-qazalarni élip kelgenlikini hemmimiz bilimiz. Buningdin kéyin xitayning sherqiy türkistandiki qérindashlirimizgha élip bériwatqan zulumini toxtitish üchün némilerni qilishimiz kérek? xitayning bu kéngeymichilik siyasitige qarshi némilerni qilishimiz kérek? bu heqte jiddiy bash qaturushimiz kérek. Türkiye bilen munasiwiti bar dep köp sanda kishi lagérgha tashliniptu, hetta türme jazasigha höküm qiliniptu, biz türkiye hökümitini bu heqte köp qétim agahlandurghan bolsaqmu, bu mesilige taza köngül bölmeywatidu. Biz hökümetning bu qilmishlirini qattiq eyibleymiz. Biz parlaméntta bu mesilini otturigha qoyushni dawam qilimiz".

Arqidin hajettepe uniwérsitéti xelq'ara munasiwetler kespiy oqutquchisi anar somunju'oghlu xanim sherqiy türkistan mesilisining insaniy we wijdaniy mesilige aylan'ghanliqini, shunga türkiye bashta türkiy jumhuriyetlerning bu mesilige köngül bölüshi kéreklikini otturigha qoydi.

Yighinda Uyghur kishilik hoquq qurulushi bilen birlikte bu doklatni teyyarlighan enqerediki Uyghur tetqiqat inistituti mudiri doktor erkin ekrem ependi bu doklatni teyyarlash jeryani, doklatning ehmiyiti we bu doklatni tonushturush yighinini chaqirishtiki meqsiti heqqide toxtaldi. Yighin axirida ziyaritimizni qobul qilghan doktor erkin ekrem ependi, türkiyede sherqiy türkistan dewasini anglitishta bezi qiyinchiliqlarning barliqini, bu qiyinchiliqlarning yéngish üchün bu pa'aliyetni ötküzgenlikini bayan qildi.

Doktor erkin ekrem ependi bügünki yighin'gha ishtirak qilghan siyasiy partiye mes'ulliri we mutexessislerning Uyghur mesilisige köngül bölidighan siyasiy partiyelerning mes'ulliri ikenlikini, ularning inkasigha qarighanda yighinning yaxshi ötkenliki'ini bayan qildi.

Doktor erkin ekrem ependi Uyghur tetqiqat institutining hazirghiche ikkisi terjime qilin'ghan doklat bolup jem'iy 8 doklat chiqarghanliqini bayan qildi.

"Uyghurlarning musulman we türk kimliklirige qarita zulum" namliq doklat in'gliz tili bilen türk tilida teyyarlan'ghan. Yighin axirida Uyghur kishilik hoquq qurulushi mes'uli ömer qanat ependining ewetken xéti oqup ötüldi. U, xétide Uyghur kishilik hoquq qurulushi toghrisida melumat bergendin kéyin türkiye hökümitini Uyghurlargha ige chiqishqa chaqirghan.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet