Әркин әкрәм: америка-хитай мунасивитидә уйғурларниң роли наһайити муһим

Мухбиримиз нуриман
2020-05-26
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Һаҗәтәпә университети оқутқучиси доктор әркин әкрәм «америка-хитай мунасивити вә уйғур мәсилиси» темидики йиғинда лексийә бәрмәктә. 2015-Йили 9-өктәбир, түркийә.
Һаҗәтәпә университети оқутқучиси доктор әркин әкрәм «америка-хитай мунасивити вә уйғур мәсилиси» темидики йиғинда лексийә бәрмәктә. 2015-Йили 9-өктәбир, түркийә.
RFA/Arslan

Ақсарай 20-май күни «американиң хитай истратегийәси» сәрләвһилик тәпсилий доклат елан қилди. Доклатта 1979-йили хитай билән дипломатик мунасивәт орнитилғандин буянқи сиясий, иқтисади, һәрбий вә кишилик һоқуқ әһвали тәпсилий баян қилинған.

Америка, 2017-йиллиқ дөләт бихәтәрлик истратегийәсидә төт асаслиқ нуқтини йолға қойған болуп, мәзкур истратегийәни оттуриға қоюшиниң мәқситиму ашу төт асасий нуқтини ишқа ашурушни нишан қилған. Улар төвәндикичә: 1. Америка пуқралирини, дөлитини вә қиммәт қаришини қоғдаш. 2. Американи гүлләндүрүш 3. Күчлиниш арқилиқ тинчлиқни қоғдаш 4. Американиң тәсирини күчәйтиш.

Америкадики тонулған хитай ишлири мутәхәссиси гордон чаң әпәнди америка-хитай арисидики мунасивәтләр тез сүрәт билән чекиниватқан бир пәйттә елан қилинған бу истратегийә пилани һәққидә тохтилип мундақ деди: «хитай билән болған мунасивәт барғансери начарлишиватиду, лекин бу яхши иш. Чүнки әмди хитайға қарита әмәлийәтчил болушқа башланди. Бурун тәсәввур қилғили болмайдиған, мумкин болмайдиған ишлар йүз бериватиду, һәтта йүз бериштин сақланғили болмайду».

Доклатта йәнә 40 йилдин буянқи америка-хитай мунасивитидә хитайниң изчил мәнпәәтдар тәрәп болуп кәлгәнлики, хитайниң мәқсити хата мөлчәрләнгәнлики, хитайниң сиясий, иқтисадий күчиниң ешиши, идеологийәсиниң сиңип кериши американиң түп мәнпәәтигә, қиммәт қаришиға зиян салидиғанлиқи қатарлиқ мәзмунлар оттуриға қоюлған.

Доклатта хитайниң кишилик һоқуқ дәпсәндичилики һәққидики мәзмунлар уйғурларниң лагерларға солиниши арқилиқ чүшәндүрүлгән. Мәзкур доклатниң уйғурларға елип келидиған тәсири тоғрилиқ түркийә һаҗәттәпә университетиниң оқутқучиси, истратегийә мутәхәссиси әркин әкрәм әпәнди мундақ деди: «буниңдин кейин америка хитай мунасивитидә уйғур мәсилиси муһим истратегийәлик мәсилисигә айлиниду. Дөләтләр оттурисидики истратегийәдә барлиқ козирлар ойнилиду. Ундақ болғанда, уйғур, тибәт, хоңкоң, моңғул, манҗу дегәндәк милләтләрниң учриған кишилик һоқуқ дәпсәндичиликигә мунасивәтлик барлиқ мәсилиләр көтүрүп чиқилиду».

Бу һәқтә гордон чаң әпәндиму әркин әпәнди билән охшаш қараштикән. У мундақ деди: «америка сиясәт түзгүчилири уйғур, тибәт вә башқа демократийә издәватқанлардин өзигә иттипақдаш издәйду. Бу, уйғурларниң хитай мәсилисидә америка һөкүмитиниң әмәлий һәрикәт қоллиниши үчүн бисим көрситәләйдиғанлиқидин дерәк бериду».

Доклатниң ахирида йәнә мунулар қошумчә қелинған: «америка қошма штатлири американиң алий мәнпәәтини алдинқи орунға қойиду, доклатта оттуриға қоюлған барлиқ мәсилиләр һәл қилинған асаста хитай һөкүмити билән әлвәттә мунасивәтни яхшилашни халайду».

Әркин әкрәм әпәнди американиң узун муддәтлик хитайға қаратқан сияситиниң мушу доклат арқилиқ рәсмий соғуқ мунасивәтләр урушиға киргәнликидин дерәк беридиғанлиқини ейтти. У өзиниң тәһлилини оттуриға қоюп мундақ деди: «әгәр америка өз тәсирини қоғдап қелиш җәһәттә хитайниң тосалғусиға учриса, америка буни қаттиқ қоллуқ билән бир тәрәп қилиду».

Әркин әпәнди йәнә мушундақ чоң сиясий истратегийәдә муһим орунда туруватқан уйғурларниң пурсәтни чиң тутуши үчүн уйғур тәшкилатлириниң техиму зор тиришчанлиқ көрситиши керәкликини тәкитлиди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт