Вашингтон шәһиридә «уйғур әркинлик марши» тәнтәнилик өткүзүлди

Мухбиримиз әзиз
2019-04-08
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Вашингтон шәһридики һөрийәт мәйданида өткүзүлгән бирләшмә йиғилиштин бир көрүнүш, 2019-йили 6-апрел
Вашингтон шәһридики һөрийәт мәйданида өткүзүлгән бирләшмә йиғилиштин бир көрүнүш, 2019-йили 6-апрел
RFA/Aziz

Уйғур җәмийити дуч келиватқан зор тутқун вә сиясий бастуруш һәрикити барғансери көп саһәниң һесдашлиқиға еришиватқанлиқи мәлум. 6-Апрел күни вашингтон шәһириниң әң ават җайлиридин болған «һөрийәт мәйдани» да өткүзүлгән «уйғурларни қутқузайли» темисидики бирләшмә йиғилиш паалийитини әнә шуниң җүмлисидин дейишкә болиду.

Дуня уйғур қурултийи, америка уйғур бирләшмиси, уйғур кишилик һоқуқ қурулуши тәшкилати, бирма вәзипә күчлири қатарлиқ тәшкилатлар бирлишип уюштурған бу қетимқи бирләшмә йиғилиш паалийитигә вашингтон шәһири вә униңға қошна җайлардики уйғур җамаити, канададин кәлгән йүз нәччә кишилик уйғур җамаити, шуниңдәк һәрқайси мәсчитләр арқилиқ бу қетимқи йиғилишниң еланини аңлап алайитән кәлгән нәччә йүзлигән чәтәллик мусулманлар бирликтә иштирак қилди.

Бу қетимқи йиғилиш кишиләр дәм алидиған шәнбә күнигә тоғра кәлгән болсиму, йиғилишқа кәлгән кишиләрниң көплүки вә хилму-хил ирқта болуши, шуниңдәк америка дөләт мәҗлисигә йеқинла җайдики бу мәйданда мәйин шамалда йәлпүнүп турған ай-юлтузлуқ көк байраққа җөр болған америка вә канада байрақлири йолдин өткән-кәчкәнләрни техиму һәйран қалдурмақта иди. Йиғилиш мәйданиға чөридәп тизилған фото сүрәтләр вә башқа мунасивәтлик рәсимләр уйғурлар дияридики сиясий бастуруш вәзийитиниң һазирқи реал картинисини кишиләрниң диққитигә сунатти. Мунбәргә есилған «милйондин артуқ уйғур ғайиб болди: ғайиб ата-анилар, қериндашлар, ача-сиңиллар вә достлиримиз қәйәрдә?» дегән зор пилакат алаһидә көзгә челиқатти. Йәнә келип вашингтон шәһириниң баһар мәзгилидә кәм көрүлидиған һәптә ахиридики арамбәхш һавада әтиязлиқ қуяшму бүгүнки паалийәтни алқишлиғандәк өз нурини сехийлиқ билән сәпмәктә иди.

Бүгүнки йиғилишниң риясәтчиси, д у қ иҗраийә кометиниң мудири өмәр қанат алди билән сөз елип уйғурларниң нөвәттики әһвали һәққидә қисқичә мәлумат бәрди. Андин бүгүнки паалийәтниң америка дөләт шеири вә «шәрқий түркистан марши» билән башлинидиғанлиқини җакарлиғандин кейин америкидики уйғур өсмүрлиридин оғузхан әсәт сәһнигә чиқип америкиниң дөләт шеирини орунлиди. Буниңға улапла «шәрқий түркистан марши» орундалғанда кишиләр йәнә бир қетим қоллирини көксигә қоюп һөрмәт билдүрди.

Өмәр қанат сөз елип бу қетимқи йиғилишқа кәлгән кишиләрниң һәқни яқлаш җасаритидин толиму сөйүнгәнликини билдүргәч, уйғурлар дуч келиватқан сиясий паҗиәни дуня җамаәтчиликиниң һазир «етник тазилаш», «инсанийәткә қарши җинайәт», «мәдәнийәт қирғинчилиқи» дегәндәк охшимиған шәкилләрдә атаватқанлиқини, «әмди қайтиланмайду» дәп қаралған ирқий тазилаш қилмишиниң 21-әсирдә йеңиваштин оттуриға чиқиватқанлиқини, хитай һөкүмитиниң әхлақ җәһәттики бу хил инсан қелипидин чиққан қилмишлирини тосуш үчүн һәммәйләнниң бир яқидин баш чиқиришини көрүп өзиниң бәкму хурсән болғанлиқини билдүрди.

Бүгүнки паалийәтниң күнтәртипи бойичә д у қ ниң рәиси долқун әйса сөзгә чиқти. У сөзидә нөвәттә лагерларда езиливатқан милйонлиған уйғурниң азадлиқи үчүн бу хилдики паалийәтләрни давамлаштурушниң зор қиммити барлиқини алаһидә тәкитлиди.

Арқидин д у қ ниң сабиқ рәиси рабийә қадир ханим сөзгә чиқип, уйғурлар дияридики сиясий бастурушни дуняға ашкарилиған ахбарат саһәсигә өз тәшәккүрини билдүрди. Шуниңдәк муһаҗирәттики уйғурларниң һәр бирини вәтәндики уйғурларни һөрлүккә чиқириш һәрикитиниң бир авангарти болушқа чақирди.

Бу қетимқи паалийәтни тәшкилләшкә алаһидә күч чиқарған америка уйғур бирләшмисиниң рәиси елшат һәсәнму шу қатарда сөз елип, америкиниң сиясий мәркизидә җәм болушниң бир мәқсити уйғурларниң зулумға вә бастурушқа сүкүт қилмайдиғанлиқини намаян қилиш икәнликини тәкитләп өтти. (Аваз қисқа 10 секунт). Шуниңдәк уйғурларниң зулум йоқалғанға қәдәр өз күрәшлирини давамлаштуридиғанлиқини, буниң үчүн зулумға қарши турушни өзиниң бурчи, дәп қариғанлики кишиләрниң қайси ериққа тәвә болушидин қәтийнәзәр адаләтни яқлишини, буни әмәлгә ашурушниң бир йоли нөвәттә америка һөкүмити вә башқа мунасивәтлик тармақларни тегишлик болған тәдбирләрни елишқа дәвәт қилиш икәнликини көрсәтти.

Бу қетимқи паалийәтниң вуҗудқа чиқишиға алаһидә күч чиқарған бирма вәзипә күчлири тәшкилатиниң рәиси имам малик муҗаһидниң сөзлириму кишиләрниң йүрәк тарини қаттиқ чәкти. У сөзидә нөвәттә икки милйондин артуқ уйғурни лагерға қамивәткән хитай һөкүмитиниң өзини бәкму зор қудрәт саһиби һесаблап дуняни контрол қилмақчи болуватқанлиқини, әмма дуняниң контроллуқи алланиң иликидә икәнликини, худани инкар қилған совет иттипақиниң һалакәтлик тәқдиридин хитай һөкүмитиниң чоңқур савақларни елиши лазимлиқини тәкитлиди. Шундақла уйғурлар ғайәт зор паҗиәгә дуч келиватқанда америка һөкүмитиниң буниңға қарши турушта байрақдар символға айланғанлиқини, шу сәвәбтин америка һөкүмитиниң бу җәһәтләрдики тиришчанлиқлириға һәмдәмдә болуш үчүн америкидики һөкүмәт тармақлиридин сирт балилар, аяллар вә башқа саһәләрниңму қоллишиға игә болуш лазимлиқини, милйонлиған уйғурни лагердин азад қилишта вәзипиләрниң бәкму еғирлиқини баян қилди.

Арилиқта биз д у қ ниң рәиси долқун әйсани айрим зиярәт қилип, америкиниң пайтәхтидә мушундақ бир зор көләмлик йиғилишни тәшкилләштики сәвәбләр тоғрилиқ сөһбәтләштуқ. У бу тоғрилиқ сөз қилип америкиниң сиясий мәркизидә мушундақ бир паалийәтни уюштуруш арқилиқ америка һөкүмитини техиму әмили һәрикәткә дәвәт қилишни үмид қиливатқанлиқини билдүрди.

Бу қетимқи паалийәт үчүн америка дөләт мәҗлисиниң әзалиридин марко рубю, киристофер симис, җеймис мәкговерин, том суззи, җеннефер векстон, андий бар қатарлиқлар өзлириниң баянатлирини әвәткән болуп, бу баянатлар оқуп өтүлгәндә паалийәт үчүн топланған көпчилик қизғин алқиш яңратти.

Уйғур сиясий паалийәтчиләрдин рошән аббас, вашингтон шәһиридики уйғур адвокат нурий түркәл қатарлиқлар айрим-айрим сөз қилип уйғур җәмийити дуч келиватқан реаллиқниң маһийитини, бу уйғурларниң нормал инсанлардәк һаят кәчүрүшигә зәрричиму имкан қалмиғанлиқини җанлиқ мисаллар арқилиқ тәсвирләп бәрди, шуниңдәк ярдәмсиз қалған уйғурларға хәлқараниң ярдәм қолини сунуши лазимлиқини алаһидә тәкитлиди.

Әркинлик мәйданидики бу йиғилишқа шаңхәй мустәқиллиқи тәшкилати, пуқралар күчи тәшкилати, хәлқара тибәт һәрикити қатарлиқ тәшкилатларниң вәкиллириму қатнашти. Пуқралар күчи тәшкилатиниң рәиси доктур яң җйәнли айрим зияритимизни қобул қилғанда хитай һөкүмитиниң уйғурларға йүргүзүватқан бастуруш тәдбирлирини «хитайчә алаһидиликкә игә фашизим» дәп тәсвирләшкә болидиғанлиқини билдүрди.

«Бүгүн мениң бу паалийәткә қатнишишим бир хитай болғанлиқим үчүнла әмәс, мән йәнә бир инсан болғанлиқим үчүн бу йәргә кәлдим. Баятин сөзләп өткинимдәк бу сан һазир бир йерим милйонға йәтти. Бу мундақла дәп қойған бир сан әмәс. Бу тирик инсанларниң сани. Йәнә келип булар ялғуз тирик йүргән инсанлар болупла қалмастин өз нөвитидә ата-ана, ака-сиңил, оғул қиз пәрзәнт, әр-аял мунасивитидики кишиләрдур. Шуңа бу аддийла сан әмәс. Бәлки айгүл, алим дегәндәк исимлири бар болған җан игилири. Бу кишиләрниң һәммиси һазир қамақта. Биз бундақ реаллиқни қобул қилалмаймиз. Һазир хитай һөкүмитиниң көплигән алаһидиликлири фашизимниң барлиқ хусусийәтлирини ипадилимәктә. Бир партийә түзүми, йеганә даһи, мутләқ контроллуқ, сөз әркинлики вә ахбаратниң контрол қилиниши, ички қисимда милләтчиликни қутритиш, сан җәһәттә азчилиқни тәшкил қилидиған милләтләрни йоқитиш дегәнләр әйни вақиттики фашизим бир қетим қилип баққан ишлар. Йәнә келип булар фашизимниң типик бәлгилири. Әмма әйни вақиттики фашизимму хитай компартийәси нөвәттә қиливатқан хели-хели ишларни қилған әмәс.»

Бу қетимқи йиғилишқа америкидики уйғур яшлириму паал иштирак қилди. Лагер шаһити меһригүл турсун өз кәчүрмишлиридин бәзи әһвалларни сөзләп бериш арқилиқ уйғурларниң нөвәттики әһвалини тәсвирләп бәргән болса, уйғур карханичилар ториниң қурғучиси қуззат алтай дадисиниң лагерға қамилишиға бирләштүргән һалда нөвәттики зор тутқунниң қайси дәриҗигә берип йәткәнликини көрситип бәрди. Фирқәт җавдәт, алийә җавдәт, минәм қатарлиқларму яшларға хас пидакарлиқ билән сәһнигә чиқип сөз қилди.

Меһригүл турсун бу һәқтә зияритимизни қобул қилғанда әмди уйғурларға хитайдин қорқушниң һечқандақ лазими қалмиғанлиқини, чүнки хитай үчүн барлиқ уйғурларниң охшашла йоқитиш обйекти болуп қалғанлиқини, лагердики сансизлиған уйғурларниң «муһаҗирәттики қериндашлиримиз бизниң дәрдимизни дуняға йәткүзиду» дәп үмид қилидиғанлиқини алаһидә тәкитлиди.

Муһаҗирәттики уйғурлардин канада уйғурлири бу қетимқи паалийәт үчүн нәччә аптобуста йүз нәччә уйғурни елип кәлгән иди. Канада шәрқий түркистан җәмийитиниң рәиси туйғун абдувәли бу һәқтә сөз болғанда вәтәндики бастурушниң техиму көп уйғурларни бу йолға маңдуруватқанлиқини билдүрди.

Ахирида биз бу қетимқи паалийәтни тәшкилләшкә күч чиқарған бирма вәзипә күчлириниң мәсул хадимлиридин хана зубәйр ханимни зиярәт қилдуқ. У бу һәқтә сөз қилип, мусулман әллири уйғурлар мәсилисигә сүкүт қиливатқанда мушундақ паалийәтләр арқилиқ ахбарат дунясиниң диққитини тартишниң муһимлиқини тәкитләп өтти:

«Бирма вәзипә күчлири тәшкилати 19 мусулман тәшкилатиниң иш бирлики асасида шәкилләнгән. Бу тәшкилат әйни вақитта бирмидики роһинга мусулманлириға қаритилған ирқий қирғинчилиқни тохтитишта тиришчанлиқ көрсәткән. Биз ашу хил көләмдики ирқий қирғинчилиқниң уйғур қериндашлиримизниң бешиға кәлгәнликини көргәндин кейин қарап туралмидуқ. Шуңа бирмидики ирқий қирғинчилиққа қарши туруш җәрянида өгәнгән барлиқ усуллиримизни қоллинип уйғурларға ярдәм беришни қарар қилдуқ. Шуңа тор бетимиз, ахбарат саһәси билән болған алақимиз дегәнләрдин пайдилинип уйғурларға ярдәм қиливатимиз.»

Паалийәтниң ахирида бир қисим диний гуруһлар билән бирликтә америка һөкүмәт тармақлириниң вәкиллириму уйғурлардики диний етиқад һәқлириниң тартивелиниши, мәдәнийәт вә маарип саһәсиниң зор бөһранға дуч келиши қатарлиқ темилар бойичә сөз қилди. Болупму йиғилиш арилиқида пат-патла аңлинип турған «америка, уйқуңни ач!», «уйғурларни қутқузайли!» дегәндәк шоарлар дөләт мәҗлисидин анчә йирақ болмиған мәйданниң асминини ләрзигә кәлтүрмәктә иди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт