Washin'gton shehiride "Uyghur erkinlik marshi" tentenilik ötküzüldi

Muxbirimiz eziz
2019-04-08
Élxet
Pikir
Share
Print
Washin'gton shehridiki höriyet meydanida ötküzülgen birleshme yighilishtin bir körünüsh, 2019-yili 6-aprél
Washin'gton shehridiki höriyet meydanida ötküzülgen birleshme yighilishtin bir körünüsh, 2019-yili 6-aprél
RFA/Aziz

Uyghur jem'iyiti duch kéliwatqan zor tutqun we siyasiy basturush herikiti barghanséri köp sahening hésdashliqigha érishiwatqanliqi melum. 6-Aprél küni washin'gton shehirining eng awat jayliridin bolghan "Höriyet meydani" da ötküzülgen "Uyghurlarni qutquzayli" témisidiki birleshme yighilish pa'aliyitini ene shuning jümlisidin déyishke bolidu.

Dunya Uyghur qurultiyi, amérika Uyghur birleshmisi, Uyghur kishilik hoquq qurulushi teshkilati, birma wezipe küchliri qatarliq teshkilatlar birliship uyushturghan bu qétimqi birleshme yighilish pa'aliyitige washin'gton shehiri we uninggha qoshna jaylardiki Uyghur jama'iti, kanadadin kelgen yüz nechche kishilik Uyghur jama'iti, shuningdek herqaysi meschitler arqiliq bu qétimqi yighilishning élanini anglap alayiten kelgen nechche yüzligen chet'ellik musulmanlar birlikte ishtirak qildi.

Bu qétimqi yighilish kishiler dem alidighan shenbe künige toghra kelgen bolsimu, yighilishqa kelgen kishilerning köplüki we xilmu-xil irqta bolushi, shuningdek amérika dölet mejlisige yéqinla jaydiki bu meydanda meyin shamalda yelpünüp turghan ay-yultuzluq kök bayraqqa jör bolghan amérika we kanada bayraqliri yoldin ötken-kechkenlerni téximu heyran qaldurmaqta idi. Yighilish meydanigha chöridep tizilghan foto süretler we bashqa munasiwetlik resimler Uyghurlar diyaridiki siyasiy basturush weziyitining hazirqi ré'al kartinisini kishilerning diqqitige sunatti. Munberge ésilghan "Milyondin artuq Uyghur ghayib boldi: ghayib ata-anilar, qérindashlar, acha-singillar we dostlirimiz qeyerde?" dégen zor pilakat alahide közge chéliqatti. Yene kélip washin'gton shehirining bahar mezgilide kem körülidighan hepte axiridiki arambexsh hawada etiyazliq quyashmu bügünki pa'aliyetni alqishlighandek öz nurini séxiyliq bilen sepmekte idi.

Bügünki yighilishning riyasetchisi, d u q ijra'iye kométining mudiri ömer qanat aldi bilen söz élip Uyghurlarning nöwettiki ehwali heqqide qisqiche melumat berdi. Andin bügünki pa'aliyetning amérika dölet shé'iri we "Sherqiy türkistan marshi" bilen bashlinidighanliqini jakarlighandin kéyin amérikidiki Uyghur ösmürliridin oghuzxan eset sehnige chiqip amérikining dölet shé'irini orunlidi. Buninggha ulapla "Sherqiy türkistan marshi" orundalghanda kishiler yene bir qétim qollirini köksige qoyup hörmet bildürdi.

Ömer qanat söz élip bu qétimqi yighilishqa kelgen kishilerning heqni yaqlash jasaritidin tolimu söyün'genlikini bildürgech, Uyghurlar duch kéliwatqan siyasiy paji'eni dunya jama'etchilikining hazir "Étnik tazilash", "Insaniyetke qarshi jinayet", "Medeniyet qirghinchiliqi" dégendek oxshimighan shekillerde atawatqanliqini, "Emdi qaytilanmaydu" dep qaralghan irqiy tazilash qilmishining 21-esirde yéngiwashtin otturigha chiqiwatqanliqini, xitay hökümitining exlaq jehettiki bu xil insan qélipidin chiqqan qilmishlirini tosush üchün hemmeylenning bir yaqidin bash chiqirishini körüp özining bekmu xursen bolghanliqini bildürdi.

Bügünki pa'aliyetning küntertipi boyiche d u q ning re'isi dolqun eysa sözge chiqti. U sözide nöwette lagérlarda éziliwatqan milyonlighan Uyghurning azadliqi üchün bu xildiki pa'aliyetlerni dawamlashturushning zor qimmiti barliqini alahide tekitlidi.

Arqidin d u q ning sabiq re'isi rabiye qadir xanim sözge chiqip, Uyghurlar diyaridiki siyasiy basturushni dunyagha ashkarilighan axbarat sahesige öz teshekkürini bildürdi. Shuningdek muhajirettiki Uyghurlarning her birini wetendiki Uyghurlarni hörlükke chiqirish herikitining bir awan'garti bolushqa chaqirdi.

Bu qétimqi pa'aliyetni teshkilleshke alahide küch chiqarghan amérika Uyghur birleshmisining re'isi élshat hesenmu shu qatarda söz élip, amérikining siyasiy merkizide jem bolushning bir meqsiti Uyghurlarning zulumgha we basturushqa süküt qilmaydighanliqini namayan qilish ikenlikini tekitlep ötti. (Awaz qisqa 10 sékunt). Shuningdek Uyghurlarning zulum yoqalghan'gha qeder öz küreshlirini dawamlashturidighanliqini, buning üchün zulumgha qarshi turushni özining burchi, dep qarighanliki kishilerning qaysi ériqqa tewe bolushidin qet'iynezer adaletni yaqlishini, buni emelge ashurushning bir yoli nöwette amérika hökümiti we bashqa munasiwetlik tarmaqlarni tégishlik bolghan tedbirlerni élishqa dewet qilish ikenlikini körsetti.

Bu qétimqi pa'aliyetning wujudqa chiqishigha alahide küch chiqarghan birma wezipe küchliri teshkilatining re'isi imam malik mujahidning sözlirimu kishilerning yürek tarini qattiq chekti. U sözide nöwette ikki milyondin artuq Uyghurni lagérgha qamiwetken xitay hökümitining özini bekmu zor qudret sahibi hésablap dunyani kontrol qilmaqchi boluwatqanliqini, emma dunyaning kontrolluqi allaning ilikide ikenlikini, xudani inkar qilghan sowét ittipaqining halaketlik teqdiridin xitay hökümitining chongqur sawaqlarni élishi lazimliqini tekitlidi. Shundaqla Uyghurlar ghayet zor paji'ege duch kéliwatqanda amérika hökümitining buninggha qarshi turushta bayraqdar simwolgha aylan'ghanliqini, shu sewebtin amérika hökümitining bu jehetlerdiki tirishchanliqlirigha hemdemde bolush üchün amérikidiki hökümet tarmaqliridin sirt balilar, ayallar we bashqa sahelerningmu qollishigha ige bolush lazimliqini, milyonlighan Uyghurni lagérdin azad qilishta wezipilerning bekmu éghirliqini bayan qildi.

Ariliqta biz d u q ning re'isi dolqun eysani ayrim ziyaret qilip, amérikining paytextide mushundaq bir zor kölemlik yighilishni teshkilleshtiki sewebler toghriliq söhbetleshtuq. U bu toghriliq söz qilip amérikining siyasiy merkizide mushundaq bir pa'aliyetni uyushturush arqiliq amérika hökümitini téximu emili heriketke dewet qilishni ümid qiliwatqanliqini bildürdi.

Bu qétimqi pa'aliyet üchün amérika dölet mejlisining ezaliridin marko rubyu, kiristofér simis, jéymis mekgowérin, tom suzzi, jénnéfér wékston, andiy bar qatarliqlar özlirining bayanatlirini ewetken bolup, bu bayanatlar oqup ötülgende pa'aliyet üchün toplan'ghan köpchilik qizghin alqish yangratti.

Uyghur siyasiy pa'aliyetchilerdin roshen abbas, washin'gton shehiridiki Uyghur adwokat nuriy türkel qatarliqlar ayrim-ayrim söz qilip Uyghur jem'iyiti duch kéliwatqan ré'alliqning mahiyitini, bu Uyghurlarning normal insanlardek hayat kechürüshige zerrichimu imkan qalmighanliqini janliq misallar arqiliq teswirlep berdi, shuningdek yardemsiz qalghan Uyghurlargha xelq'araning yardem qolini sunushi lazimliqini alahide tekitlidi.

Erkinlik meydanidiki bu yighilishqa shangxey musteqilliqi teshkilati, puqralar küchi teshkilati, xelq'ara tibet herikiti qatarliq teshkilatlarning wekillirimu qatnashti. Puqralar küchi teshkilatining re'isi doktur yang jyenli ayrim ziyaritimizni qobul qilghanda xitay hökümitining Uyghurlargha yürgüzüwatqan basturush tedbirlirini "Xitayche alahidilikke ige fashizim" dep teswirleshke bolidighanliqini bildürdi.

"Bügün méning bu pa'aliyetke qatnishishim bir xitay bolghanliqim üchünla emes, men yene bir insan bolghanliqim üchün bu yerge keldim. Bayatin sözlep ötkinimdek bu san hazir bir yérim milyon'gha yetti. Bu mundaqla dep qoyghan bir san emes. Bu tirik insanlarning sani. Yene kélip bular yalghuz tirik yürgen insanlar bolupla qalmastin öz nöwitide ata-ana, aka-singil, oghul qiz perzent, er-ayal munasiwitidiki kishilerdur. Shunga bu addiyla san emes. Belki aygül, alim dégendek isimliri bar bolghan jan igiliri. Bu kishilerning hemmisi hazir qamaqta. Biz bundaq ré'alliqni qobul qilalmaymiz. Hazir xitay hökümitining köpligen alahidilikliri fashizimning barliq xususiyetlirini ipadilimekte. Bir partiye tüzümi, yégane dahi, mutleq kontrolluq, söz erkinliki we axbaratning kontrol qilinishi, ichki qisimda milletchilikni qutritish, san jehette azchiliqni teshkil qilidighan milletlerni yoqitish dégenler eyni waqittiki fashizim bir qétim qilip baqqan ishlar. Yene kélip bular fashizimning tipik belgiliri. Emma eyni waqittiki fashizimmu xitay kompartiyesi nöwette qiliwatqan xéli-xéli ishlarni qilghan emes."

Bu qétimqi yighilishqa amérikidiki Uyghur yashlirimu pa'al ishtirak qildi. Lagér shahiti méhrigül tursun öz kechürmishliridin bezi ehwallarni sözlep bérish arqiliq Uyghurlarning nöwettiki ehwalini teswirlep bergen bolsa, Uyghur karxanichilar torining qurghuchisi quzzat altay dadisining lagérgha qamilishigha birleshtürgen halda nöwettiki zor tutqunning qaysi derijige bérip yetkenlikini körsitip berdi. Firqet jawdet, aliye jawdet, minem qatarliqlarmu yashlargha xas pidakarliq bilen sehnige chiqip söz qildi.

Méhrigül tursun bu heqte ziyaritimizni qobul qilghanda emdi Uyghurlargha xitaydin qorqushning héchqandaq lazimi qalmighanliqini, chünki xitay üchün barliq Uyghurlarning oxshashla yoqitish obyékti bolup qalghanliqini, lagérdiki sansizlighan Uyghurlarning "Muhajirettiki qérindashlirimiz bizning derdimizni dunyagha yetküzidu" dep ümid qilidighanliqini alahide tekitlidi.

Muhajirettiki Uyghurlardin kanada Uyghurliri bu qétimqi pa'aliyet üchün nechche aptobusta yüz nechche Uyghurni élip kelgen idi. Kanada sherqiy türkistan jem'iyitining re'isi tuyghun abduweli bu heqte söz bolghanda wetendiki basturushning téximu köp Uyghurlarni bu yolgha mangduruwatqanliqini bildürdi.

Axirida biz bu qétimqi pa'aliyetni teshkilleshke küch chiqarghan birma wezipe küchlirining mes'ul xadimliridin xana zubeyr xanimni ziyaret qilduq. U bu heqte söz qilip, musulman elliri Uyghurlar mesilisige süküt qiliwatqanda mushundaq pa'aliyetler arqiliq axbarat dunyasining diqqitini tartishning muhimliqini tekitlep ötti:

"Birma wezipe küchliri teshkilati 19 musulman teshkilatining ish birliki asasida shekillen'gen. Bu teshkilat eyni waqitta birmidiki rohin'ga musulmanlirigha qaritilghan irqiy qirghinchiliqni toxtitishta tirishchanliq körsetken. Biz ashu xil kölemdiki irqiy qirghinchiliqning Uyghur qérindashlirimizning béshigha kelgenlikini körgendin kéyin qarap turalmiduq. Shunga birmidiki irqiy qirghinchiliqqa qarshi turush jeryanida ögen'gen barliq usullirimizni qollinip Uyghurlargha yardem bérishni qarar qilduq. Shunga tor bétimiz, axbarat sahesi bilen bolghan alaqimiz dégenlerdin paydilinip Uyghurlargha yardem qiliwatimiz."

Pa'aliyetning axirida bir qisim diniy guruhlar bilen birlikte amérika hökümet tarmaqlirining wekillirimu Uyghurlardiki diniy étiqad heqlirining tartiwélinishi, medeniyet we ma'arip sahesining zor böhran'gha duch kélishi qatarliq témilar boyiche söz qildi. Bolupmu yighilish ariliqida pat-patla anglinip turghan "Amérika, uyqungni ach!", "Uyghurlarni qutquzayli!" dégendek sho'arlar dölet mejlisidin anche yiraq bolmighan meydanning asminini lerzige keltürmekte idi.

Toluq bet