Илһам тохтиға америка әркинлик сарийиниң 2019-йиллиқ «әркинлик мукапати» ни бериш қарар қилинди

Мухбиримиз меһрибан
2019-05-08
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Муддәтсиз қамақ җазасиға һөкүм қилинған уйғур зиялийси илһам тохти әпәнди.
Муддәтсиз қамақ җазасиға һөкүм қилинған уйғур зиялийси илһам тохти әпәнди.
AP

Мәшһур уйғур зиялийси илһам тохтиға америка әркинлик сарийиниң 2019-йиллиқ «әркинлик мукапати» ни бериш қарар қилинған.

Амәрикадики әркинлик сарийиниң билдүрүшичә, әркинлик сарийи 1943-йилдин башлап әркинлик вә демократийә үчүн күрәш қилғучиларни мукапатлап кәлгән. Әркинлик сарийиниң уқтурушида көрситилишичә, 2019-йиллиқ мукапатқа 3 киши ахирқи намзатлиққа көрситилгән. Мәзкур уқтурушта әркинлик сарийиниң 2019-йиллиқ «әркинлик мукапати» ниң илһам тохтиға, «ледирлиқ мукапати» ниң микрософт ширкитиниң президенти брад симисқа, «тонуш өстүрүш мукапати» ниң теги мисирлиқ болған сатирик әсәрләр язғучиси вә комедийә артиси бассәм йүсүпкә лайиқ көрүлгәнлики билдүрүлгән.

Әркинлик сарийиниң тор бетидин мәлум болушичә, мукапатлаш мурасими 8-май күни кәч саәт 6 йеримда америка пайтәхти вашингтондики әркинлик сарийида өткүзүлидикән. Мукапат тарқитиш мурасимиға илһам тохтиниң америкадики қизи җәвһәр илһам вә америкадики бир қисим уйғур паалийәтчилири тәклип қилинған икән.

Бүгүн, йәни 8-май чүштин кейин радийомиз зияритини қобул қилған җәһвәр илһам өзиниң бүгүн кәчтә өткүзүлидиған мукапат тарқитиш мурасимида дадиси илһам тохтиға вакалитән мурасимға қатнишип сөз қилидиғанлиқини вә дадисиға берилгән мәзкур мукапатни тапшурувалидиғанлиқини билдүрди.

Өзиниң шу таптики һаяҗанлиқ туйғусини ипадилигән җәвһәр дадиси илһам тохтиға «әркинлик мукапати» берилгәнликидин пәхирләнгән болсиму, әмма хитай түрмисигә мәһкум қилинған дадиси вә җаза лагерлириға қамалған милйонлиған уйғурларни ойлиғинида йәнила азабтин халий болалмайватқанлиқини әскәртип өтти.

У «әгәр һәммә адәмниң пикир әркинлики вә диний етиқад әркинлики болған болса, бундақ бир мурасим арқилиқ “әркинлик мукапати” тарқитишқа һаҗәт қалмиған болатти. Мән мушундақ бир күнниң йетип келишини арзу қилимән,» деди.

Германийәдики «илһам тохтини қоллаш гурупписи» ниң башлиқи әнвәр җан әпәндиниң билдүршичә, мәшһур уйғур зиялийси илһам тохти әпәнди муддәтсиз қамаққа елинғандин буян ғәрбтики демократик әлләрдә илһам тохтиниң әркинликкә чиқишини тәләп қилиш садалири үзүлүп қалмиған, һәтта барғанчә күчәйгән. Илһам тохти әпәндиниң хәлқаралиқ нопузлуқ кишилик һоқуқ вә әркинлик мукапатлириға давамлиқ көрситилиши хитайниң хәлқарадики абруйини чүшүридиған, хитай буниңдин барғанчә биарам болидиған вәзийәт шәкилләнгән.

Әнвәр җан әпәнди «илһам тохтини қоллаш гурупписи» ниң илһам тохти әпәндини йеқинда йәнә явропадики нопузлуқ кишилик һоқуқ мукапатлиридин болған «васлев хавил әркинлик мукапати» ниң 2019-йиллиқ намзатлиқиға көрсәткәнликини билдүрди.

Явропадики нопузлуқ әркинлик мукапатлириниң бири болған «васлев хавил әркинлик мукапати» 2013-йили чех җумһурийитидә тәсис қилинған мукапаттур. Мукапат соммиси 60 миң явро дәп бекитилгән мәзкур мукапат 1989-йили шәрқий явропада коммунизм лагериға хатимә берилгән мәзгилдә чех җумһурийитиниң демократийәлишиши үчүн зор һәссә қошқан шундақла чех җумһурийитиниң коммунизм түзүми ғулиғандин кейинки тунҗи президенти васлев хавил намиға 2013-йили тәсис қилинған.

Мәлум болушичә, илһам тохти әпәндини «васлев хавил әркинлик мукапати» ға тәвсийә қилғучиларниң йәнә бири хәлқара қәләмкәшләр җәмийити тинчлиқ комитетиниң муавин мудири, кишилик һоқуқ паалийәтчиси шең шө ханим икән.

Шең шө ханим өзиниң немә үчүн илһам тохти әпәндини «васлев хавил әркинлик мукапати» ға тәвсийә қилғанлиқи һәққидә тохтилип өтти.

У мундақ деди: «бу хил мукапатлар бир җәһәттин илһам тохти әпәндиниң балдуррақ әркинликкә еришишидә хитай һөкүмитигә бесим пәйда қилиш ролини ойнайду.»

Шең шө ханим йәнә мундақ деди: «илһам тохти типик бир уйғур зиялийси. У әмәлийәттә уйғурларниң һазирқи вәзийитини дуняға аңлитишқа тиришип кәлди. Шуңа һазир илһам тохти һәққидики һәрқандақ бир хәвәр уйғурларниң әһвалини дуняға аңлитишта түрткилик рол ойнайду дәп ойлаймән. Һазир уйғур вәзийити әлвәттә дуняниң диққитини қозғиди, әмма бу йетәрлик әмәс. Мән бу мәсилидә бәкму кечикти дәп қараймән. Өз баянлиримда һазир шинҗаңдики уйғурлар вәзийитиниң интайин җиддий бир һаләттә икәнликини давамлиқ тәкитләп келиватимән. Әмәлийәттә у йәрдики вәзийәт уруш болуватқан райондикиләрдинму қорқунчлуқ һаләттә. Мән өз нутуқлиримда мустәбит һакимийәт астидики ялған тинчлиқ вәзийити уруш вәзийитидинму қорқунчлуқ дегән сөзләрни ишләттим. Мән йәнә мустәбит һакимийәт астидики шинҗаң вәзийитини алаһидә уруш вәзийити дәп қараймән. Чүнки уруш болуватқан шараитта икки тәрәпниң қаршилишиш имканийити болиду, әмма аталмиш уйғур аптоном районидики йәрлик хәлқниң өз қаршилиқини ипадиләйдиған һечқандақ имканийити йоқ.»

Шең шө ханим сөзиниң ахирида уйғурлар үстидин елип бериливатқан бу хил зор көләмлик «етник қирғинчилиқ» қа қарита ғәрб демократик дөләтлири һөкүмәтлириниң инкас билдүрүш биләнла чәклинип қалмай, бәлки техиму муһими җиддий вә әмәлий тәдбир көрүшиниң зөрүрлүкини тәкитлиди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт