“хитайниң дөләт һалқиған бастуруш хәвпи вә буниңға қарши американиң инкаси”

Мухбиримиз ирадә
2022.06.17
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
“хитайниң дөләт һалқиған бастуруш хәвпи вә буниңға қарши американиң инкаси” Америка дөләт мәҗлиси қармиқидики “хитай ишлири иҗраийә комитети” бир чақирған испат аңлаш йиғинида мәзкур комитетниң рәислиридин кеңәш палата әзаси җиф меркилий әпәнди (Jeff Merkley) йиғин ечилиш нутқи сөзлимәктә. 2022-Йили 15-июн, вашингтон.
Congressional-Executive Commission on China

Йеқинда америкадики кишилик һоқуқ органлиридин “әркинлик сарийи” хитай қатарлиқ мустәбит дөләтләр һакимийәтлириниң америка тупрақлирида туруп қиливатқан чегра һалқиған бесим сияситиниң дәриҗиси вә көлими һәққидә бир әтраплиқ доклат елан қилип, уни америка дөләт мәҗлисигә йоллиғаниди. “америкадиму бихәтәр әмәс: америка тупрақлиридики дөләт һалқиған бастуруш” дәп мавзу қоюлған бу доклатта америкада яшаватқан уйғурлар, тибәтләр, хоңкоңлуқлар, демократлар, өктичиләрләрниң өзлири кәлгән дөләтләрдики мустәбит һакимийәтләрниң тәһдит, паракәндичилик селиш, назарәт қилиш, пейиға чүшүш вә һәтта җисманий һуҗум қатарлиқ зиянкәшликигә учраватқанлиқи тәпсилий йорутулған. Доклатниң асаслиқ нуқтисини хитай һөкүмитиниң чегра һалқиған бесими тәшкил қилғаниди.

Мана бу доклатта тилға елинған җиддий мәсилиләр түпәйлидин америка дөләт мәҗлиси қармиқидики “хитай ишлири иҗраийә комитети” бир испат аңлаш йиғини чақирған.

Америка дөләт мәҗлиси қармиқидики “хитай ишлири иҗраийә комитети” ниң гуваһлиқ йиғинида авам палата әзаси җәймис макговрн (James Mchgowern) сөзлимәктә. 2022-Йили 15-июн, вашингтон.
Америка дөләт мәҗлиси қармиқидики “хитай ишлири иҗраийә комитети” ниң гуваһлиқ йиғинида авам палата әзаси җәймис макговрн (James Mchgowern) сөзлимәктә. 2022-Йили 15-июн, вашингтон.
Congressional-Executive Commission on China

15-Июн күни өткүзүлгән “хитайниң дөләт һалқиған бастуруш хәвпи вә буниңға қарши америкиниң инкаси” мавзулуқ испат аңлаш йиғини америка һөкүмити вә ташқи ишлар минситирлиқиниң хитайниң америка тупрақлирида қиливатқан чегра һалқиған бесим һәрикитигә қандақ амаллар арқилиқ тақабил туруватқанлиқини, йәнә қандақ хизмәтләрни қилидиғанлиқини аңлашни мәқсәт қилғаникән.

Мәзкур комитетниң рәислиридин кеңәш палата әзаси җиф меркилий әпәнди (Jeff Merkley) йиғинда қилған ечилиш сөзидә “хитай һөкүмитиниң уйғурлар, хоңкоңлуқлар, тибәтләр, хитай өктичилири вә башқиларға қиливатқан дөләт һалқиған зулуминиң әркинлик сарийи өз доклатида қәйт қилғандәк, дунядики әң мурәккәп, йәршариви вә кәң көләмлик” ликини әскәрткән. У, хитайниң биваситә тәһдит селиш, паракәндә қилиш, назарәт қилиш, юртлиридики уруқ-туғқанлири арқилиқ бесим қилиш, пейиға чүшүш вә һәтта җисманий җәһәттин зиян йәткүзүш қатарлиқ усулларни қолланғандин сирт, хәлқара сақчи оргини (INTERPOL) ни суйиистемал қиливатқанлиқини ейтқан.

Кеңәш палата әзаси җеф меркилий сөзидә дөләт һалқиған бастурушни бир тәрәп қилиш үчүн һөкүмәтниң барлиқ амалларни ишқа селиши керәкликини, буни бир тәрәп қилишта һөкүмәт, дөләт хәвпсизлики, әдлийә, хәзинә, сода қатарлиқ тармақларниң һәммисиниң мәсулийәтни үстигә елиши керәкликини, дуня миқясида тонушни өстүрүп, мәзкур дөләт һалқиған бастуруш тактикилириниң хәлқара системида омумлишишиниң алдини елиш үчүн дипломатик алақиләрни ишқа селиши керәкликини тәкитлигән.

Арқидин йиғинда хитай ишлири иҗраийә комитети рәислиридин авам палата әзаси җәймис макговрн (James McGovern) сөз қилған. У америка тупрақлирида туруп йүз бериватқан дөләт һалқиған бесим һәққидә тохталғанда әркин асия радиоси уйғур бөлүми хизмәтчилириниң мәсилисини мәхсус тилға алған.

У мундақ дегән: “шинҗаңда йүз бериватқан инсанийәткә қарши туруш җинайити қатарлиқ пакитларни хәвәр қилиш үчүн әстайидиллиқ билән ишләватқан әркин асия радийосидики уйғур америкалиқларниң һоқуқлири бизниң асасий қанунимиздики ахбарат әркинлики бойичә қоғдилиду. Бирақ хитай һөкүмити уларниң юртлиридики туғқанлирини җазалаш арқилиқ уларни җимиқтурушқа урунуп кәлмәктә. Гүлчеһрә хоҗа, 2018-йили мана бу комитетқа гуваһлиқ берип өзиниң он нәччә туғқининиң йоқап кәткәнликини, уларниң хитай тәрипидин йолға қоюлған җаза лагерлириға тутулғанлиқидин әминликини ейтқан”

Авам палата әзаси җәймис макговрн сөзидә кишилик һоқуқи сөз темиси болғанда һәдәп игилик һоқуқни пәш қилидиған хитайниң башқа дөләтләрниң игилик һоқуқини дәпсәндә қилидиған һәрикәтләр билән шуғуллиниватқанлиқини әскәрткән. У бу мәсилигә қарита кәң көләмлик диққәт қозғалғанлиқидин хурсән болғанлиқини билдүргән.

Бу испат аңлаш йиғинида гуваһлиқ бериш үчүн америка ташқи ишлар министирлиқиниң пуқралар бихәтәрлики, демократийә вә кишилик һоқуқ ишлириға мәсул муавин министири узра зия ханим вә америка ана вәтән хәвпсизлик министирлиқиниң (U. S. Department of Homeland Security) Хәлқара ишларға мәсул муавин министири серена хой ханим тәклип қилинған.

Алди билән йиғинда узра зия ханим сөз қилди. У худди америка ташқи ишлар министири антоний билинкен йеқинда қилған сөзидә “хитай пәйда қиливатқан риқабәтниң көлими вә даириси америка дипломатийәси үчүн илгири көрүлүп бақмиған дәриҗидики синақ” дәп тәсвирлигәндәк хитайниң дөләт һалқиған бесиминиңму бүгүнки дунядики әң мурәккәп, кәң тарқалған бастуруш икәнликини билдүргән. У америка байден һөкүмитиниң хәвпкә тақабил туруш үчүн көп тәрәплимилик истратегийәни йолға қоюп, тәһдитниң тарқилиши вә тәсирини азайтишқа тиришиватқанлиқини ейтқан.

У буниңда “пүтүн һөкүмәт вә мәмурий органлириниң изчил түрдә өз-ара маслишип, хитайниң дөләт һалқиған бастуруш һәрикәтлиригә аит истихбаратлардин толуқ хәвәрдар болуп, тонушни өстүрүш, шерик дөләтләр билән бундақ учурларни ортақлишиш, зиянкәшликкә учриғучиларни керәклик мәнбәләр билән тәминләш, җавабкарлиққа тартиш йоллирини әлалаштуруш қатарлиқ тәдбирләрни” ишқа селиватқанлиқини, ташқи ишлар министирлиқиниң йәнә хитайниң дөләт һалқиған зиянкәшликигә әң көп учраватқан уйғурлар, тибәтләр, фалуңгуң муритлири, хоңкоңлуқлар билән йеқиндин һәмкарлишиватқанлиқини билдүргән.

Узра зия ханим йәнә америка һөкүмитиниң бу мәсилини үнүмлүк һәл қилиш үчүн хитай хәлқ җумһурийитиниң җавабкарлиқини сүрүштүрүшни илгири сүридиғанлиқини, буниңға қарши сөзләп чиққан җәсур кишиләрни йеқиндин қоллайдиғанлиқини, һөкүмәтниң йәнә виза чәклимиси, мәбләғ селиш чәклимиси, дөләт һалқиған бастурушни илгири сүрүшкә ишлитидиған техникиларға қаритилған експорт контроллуқи вә әлвәттә америкида қанунға хилап қилмишларни садир қилғучиларни тәкшүрүш вә әрз қилиш қатарлиқ васитиләрни қоллинидиғанлиқини билдүргән.

Узра зия ханим йәнә, хитай һөкүмитиниң зиянкәшликкә учриғучиларни үчинчи дөләттин қайтуруп кетиш хәвпигә қарши хәтәр астидики шәхсләргә дипломатийәлик қолайлиқ яритиш яки шу 3-дөләт һөкүмәтлири билән алақилишип бу шәхсләрниң қайтурулмаслиқиға капаләтлик қилишни күчәйтидиғанлиқиниму тәкитләп өткән.

Арқидин йиғинда америка дөләт хәвпсизлик министирлиқиниң хәлқара ишларға мәсул муавин министири серена хой сөз қилған. Серина ханим сөзидә хитайниң дөләт һалқиған бесимиға мисал сүпитидә асаслиқ уйғурларниң мәсилилирини көрсәткән.

Серена ханим сөзидә америка дөләт хәвпсизлики министирлиқиниң хитайниң дөләт һалқиған бастуруш һәрикитиниң зиянкәшликигә учриғучилар җүмлидин уйғурлар, уйғур диаспораси билән давамлиқ алақини күчәйтидиғанлиқини билдүргән. Серина ханим уйғурлар учраватқан бастурушларни тилға алғанда мунуларни дегән: “америка вә дуняниң һәрқайси җайлиридики уйғур җамаити тор һуҗумлириға, тәһдиткә, иҗтимаий алақә супилири арқилиқ қилиниватқан паракәндичиликкә дуч келиватиду. Америкада оқуватқан бирқисим уйғурлар аилилириниң иқтисадий ярдими хитайниң бесими билән үзүлүп қалғанлиқтин давамлиқ оқуштин мәһрум қалди. Бәзи шәхсләр болса хитайниң сахта учур тәшвиқатиниң зиянкәшликигә учриди. Уйғур диаспора тәшкилатлириниң тор бәтлири вә уйғурларниң елхәтлири тор һуҗумлириға учриди. Хитай һөкүмити шәхсләрни яллап, университетларда хитайға пайдилиқ болмиған намайиш вә башқа паалийәтләргә қатнашқан, тәшкиллигән уйғурларға, тибәтләргә, хоңкоңлуқларға вә башқа кишиләргә паракәндичилик салди. Әң муһими, америкада яшайдиған уйғур, тибәт вә хоңкоңлуқларниң хитайдики аилә әзалири даим өч елиш, тутуп туруш вә чеградин чиқишни чәкләш қатарлиқ әһвалларға дуч келиватиду. . . .”

Серена ханим сөзи давамида йәнә өзлириниң юқиридики мәсилиләрни һәл қилиш үчүн өз қармиқидики һәрқайси тармақлар билән йеқиндин һәмкарлишип, уларни уйғур җамаити вә башқиларниң мәсилилирини һәл қилишқа һәрикәтләндүруватқанлиқини, буниң уйғурларниң көчмәнлик ишлирини тезлитиш, бихәтәрликигә капаләтлик қилиш қатарлиқларни өз ичигә алидиғанлиқини билдүргән. Серина ханим йәнә өзлириниң америкадики уйғур қатарлиқ җамаәтләр билән болған алақиниму күчәйтип уларниң мәсилилирини үнүмлүк һәл қилишниң йоллирини издәватқанлиқини, бундин кейин бу хил тиришчанлиқларниң давамлиқ күчәйтилидиғанлиқини билдүргән. Қисқиси серина ханим америка дөләт хәвпсизлики министирлиқиниң барлиқ амаллар билән хитайниң чегра һалқиған бесимиға тақабил туруш үчүн толуқ вәдә беридиғанлиқини тәкитләп өткән.

Мәзкур йиғин уйғурларниң америкада турупму хитайниң чегра һалқиған бесимиға учраш мәсилисини һәл қилиш йолида етилған әһмийәтлик қәдәмләрниң бири болуп, америкадики уйғур һәрикити тәшкилати бу йиғинни қарши алди.

Уйғур һәрикити тәшкилати бу һәқтә елан қилған баянатида америка һөкүмити вә дөләт мәҗлисиниң хитайниң чегра һалқиған зулуминиң дәриҗиси вә көлиминиң сәл қарашқа болмайдиған дәриҗидә җиддийликини тонуп йәткәнликидин хурсән болғанлиқини әскәртиш билән биргә, америка һөкүмитини, қанун чиқириш органлирини, сиясәтчиләрни вә адәттики пуқраларниму бу мәсилигә әстайидил муамилә қилишқа вә униңға үнүмлүк тақабил турушниң йоллирини тепип чиқишқа чақирған.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт