Әсир шаһити сөйүнгүл чанишеф: «бу ишлар башланғили 60 йил болған» (2)

Мухбиримиз әзиз
2020-10-22
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Сөйүнгүл чанишеф ханим алий мәктәптики мәзгилидә. 1962-Йили.
Сөйүнгүл чанишеф ханим алий мәктәптики мәзгилидә. 1962-Йили.
Photo: RFA

Австралийәдә һәқиқий мәнидики әркинликкә муйәссәр болған сөйүнгүл чанишеф ханим өткән һаят мусаписиға нәзәр салғанда хитай һөкүмитиниң қәдимки заманлардики хитай шаирлири қәләмгә алған «етилип түгигәндә тошқан, қазанға домилиниду тайған» дегән шеир бойичә иш көрүп кәлгәнликини ядиға алиду. Болупму хитай һөкүмити уйғурларға «шинҗаң уйғур аптоном райони» намида аптономийә системиси бәрпа қилип бәргәндин кейин, маһийәттә бу чоң аптономийә гәвдисини чәкләш вә контрол қилиш үчүн қазақлар, қирғизлар, моңғуллар қатарлиқ сани унчә көп болмиған милләтләргиму област яки наһийә дәриҗилик төвәнрәк аптономийә қуруп бәргәнлики һәрқайси мутәхәссисләр көп қетим тилға алған һадисиләрдин иди. Әнә шу вақитлардин башлап хитай һөкүмити 1940-йиллардики миллий инқилаб долқунлирида мүрини мүригә тирәп күрәш қилған уйғурлар билән қазақлар оттурисиға ғәрәзлик һалда зиддийәт уруқини териған. Буниң әң типик мисаллиридин бири қазақлардин чиққан бир қисим рәһбири кадирларни уйғур рәһбирий кадирлардинму бәкрәк һоқуқ игиси қилиш, шу арқилиқ бир-биригә қериндаш бу икки милләт оттурисида өчмәнлик пәйда қилиш әнә шуниң бири болған. Йәнә келип 1950-йиллардин тартип хитай һөкүмитиниң нәзиридә «гуманлиқ» яки «хәтәрлик» дәп қалпақ кийгән кишиләрниң хитайлар нәзиридә мәңгү гуманлиқ вә ишәнчсиз кишиләрдин болуп қалидиғанлиқиниму көргән. Һалбуки 2016-йилидин башланған лагерлар мәсилиси оттуриға чиққандин кейин муһаҗирәттики көплигән уйғурларға охшаш сөйүнгүл ханимму әйни вақитта хитайниң қилтиқиға дәссәп бир-биригә тәтүр қарашқа йүзлиниватқан уйғурлар вә қазақларниң охшашла лагирниң баласидин қечип қутулалмиғанлиқиға шаһит болған.

Мушу хил йүзлинишниң хәтирини, хитай һөкүмитиниң уйғур диярини булаң-талаң қилиш бәдилигә өзлирини сәмритиватқанлиқини хәлққә билдүрүшниң зөрүрлүкини тонуп йәткән сөйүнгүл ханим 1960-йилларда теббий университетниң йеши әмдила 20 дин ашқан оқуғучиси болуп оқуватқан мәзгиллиридә савақдашлири билән бирликтә «шәрқий түркистан меһнәткәш хәлқ партийәси» ни қурған. Әмма аридин узун өтмәй уларниң тәшкилати паш болуп қелип һәммиси түрмигә чүшкән. Түрмидә униңға «мустәқиллиқ хам хияли» дин ваз кечиш һәмдә «компартийәгә това қилиш» һәққидә тәһдитлик сорақлар болған болсиму у өзиниң арзусидин ваз кәчмигән.

Сөйүнгүл ханим өзиниң «көз йешида нәмләнгән земин» намлиқ әслимисидә баян қилинған, шундақла он йилларға созулған хитай түрмиси вә аталмиш «хәлқ реҗими» да баштин кәчүргән ачлиқ, айиғи чиқмас таяқ, роһий бесим вә өлүм һадисилири һәққидә сөз болғанда өзиниң ашу күнләрни қандақларчә өткүзәлигәнликидин башқа нурғунлиған кишиләргә охшашла һәйран. Әмма у бу тоғрилиқ сөз болғанда өзигә кичикидин аилә тәрбийисиниң бир қисми сүпитидә сиңгән һәмдә өзиниң һаятлиқ мизанлириниң бир қисмиға айлинип кәткән илаһий етиқадниң ғайәт зор мәнивий йөләк вә озуқ болғанлиқини иптихарлиқ ичидә әсләйду.

Сөйүнгүл чанишеф ханим өз арзусини ипадилигәнлики үчүнла һаятидики әң гүзәл вә шерин әслимиләр әң көп болидиған яшлиқ баһари хитайниң қараңғу түрмисидә хазан қиливетилгән. Хитай түрмисидики гундипайлар һәмдә аталмиш «хәлқ реҗими» ни иҗра қилғучилар уни кечә-күндүзләп мана мән дегән әр кишиму бәрдашлиқ берәлмәйдиған җисманий әмгәккә селиш билән биргә «сән мәңгү мушундақ өтисән! сән һәтта той қилип пәрзәнтликму болалмайсән!» дәп тәһдит салған. Әмма ақивәт у ашу муштумзорларниң дегәнлириниң әмәс, әксичә өз қәдәмлириниң әркинлик туприқиға йәткәнликини көргән. Шу сәвәбтинму у өзиниң яшлиқидики ашу қизғинлиқи сәвәбидин бешиға кәлгән күлпәтләргә ечинмайду.

Сөйүнгүл чанишеф ханим бу йил сәксән яшқа меңиватиду. Әмма у һелиһәм шунчә тетик, шунчә роһлуқ. У һелиму өзиниң пүтүн һаҗәтлиридин өзи чиқидиған ақваш аниларға охшаш һәқиқәтниң һаман ғәлибә қилидиғанлиқиға, рәзилликниң һаман гум болидиғанлиқиға ишиниду. Шуниңдәк һәр күндики намазлирида «мустәқиллиқ» үчүн изчил дуа қилиду. Биз бу қәһриман аниға сақлиқ, хатирҗәмлик вә узун өмүр тиләп зияритимизни аяғлаштурдуқ.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт