Esir shahiti söyün'gül chanishéf: "Bu ishlar bashlan'ghili 60 yil bolghan" (2)

Muxbirimiz eziz
2020-10-22
Share
Soyungul-chanishef-1.jpg Söyün'gül chanishéf xanim aliy mekteptiki mezgilide. 1962-Yili.
Photo: RFA

Awstraliyede heqiqiy menidiki erkinlikke muyesser bolghan söyün'gül chanishéf xanim ötken hayat musapisigha nezer salghanda xitay hökümitining qedimki zamanlardiki xitay sha'irliri qelemge alghan "Étilip tügigende toshqan, qazan'gha domilinidu tayghan" dégen shé'ir boyiche ish körüp kelgenlikini yadigha alidu. Bolupmu xitay hökümiti Uyghurlargha "Shinjang Uyghur aptonom rayoni" namida aptonomiye sistémisi berpa qilip bergendin kéyin, mahiyette bu chong aptonomiye gewdisini cheklesh we kontrol qilish üchün qazaqlar, qirghizlar, mongghullar qatarliq sani unche köp bolmighan milletlergimu oblast yaki nahiye derijilik töwenrek aptonomiye qurup bergenliki herqaysi mutexessisler köp qétim tilgha alghan hadisilerdin idi. Ene shu waqitlardin bashlap xitay hökümiti 1940-yillardiki milliy inqilab dolqunlirida mürini mürige tirep küresh qilghan Uyghurlar bilen qazaqlar otturisigha gherezlik halda ziddiyet uruqini térighan. Buning eng tipik misalliridin biri qazaqlardin chiqqan bir qisim rehbiri kadirlarni Uyghur rehbiriy kadirlardinmu bekrek hoquq igisi qilish, shu arqiliq bir-birige qérindash bu ikki millet otturisida öchmenlik peyda qilish ene shuning biri bolghan. Yene kélip 1950-yillardin tartip xitay hökümitining neziride "Gumanliq" yaki "Xeterlik" dep qalpaq kiygen kishilerning xitaylar neziride menggü gumanliq we ishenchsiz kishilerdin bolup qalidighanliqinimu körgen. Halbuki 2016-yilidin bashlan'ghan lagérlar mesilisi otturigha chiqqandin kéyin muhajirettiki köpligen Uyghurlargha oxshash söyün'gül xanimmu eyni waqitta xitayning qiltiqigha dessep bir-birige tetür qarashqa yüzliniwatqan Uyghurlar we qazaqlarning oxshashla lagirning balasidin qéchip qutulalmighanliqigha shahit bolghan.

Mushu xil yüzlinishning xetirini, xitay hökümitining Uyghur diyarini bulang-talang qilish bedilige özlirini semritiwatqanliqini xelqqe bildürüshning zörürlükini tonup yetken söyün'gül xanim 1960-yillarda tébbiy uniwérsitétning yéshi emdila 20 din ashqan oqughuchisi bolup oquwatqan mezgilliride sawaqdashliri bilen birlikte "Sherqiy türkistan méhnetkesh xelq partiyesi" ni qurghan. Emma aridin uzun ötmey ularning teshkilati pash bolup qélip hemmisi türmige chüshken. Türmide uninggha "Musteqilliq xam xiyali" din waz kéchish hemde "Kompartiyege towa qilish" heqqide tehditlik soraqlar bolghan bolsimu u özining arzusidin waz kechmigen.

Söyün'gül xanim özining "Köz yéshida nemlen'gen zémin" namliq eslimiside bayan qilin'ghan, shundaqla on yillargha sozulghan xitay türmisi we atalmish "Xelq réjimi" da bashtin kechürgen achliq, ayighi chiqmas tayaq, rohiy bésim we ölüm hadisiliri heqqide söz bolghanda özining ashu künlerni qandaqlarche ötküzeligenlikidin bashqa nurghunlighan kishilerge oxshashla heyran. Emma u bu toghriliq söz bolghanda özige kichikidin a'ile terbiyisining bir qismi süpitide singgen hemde özining hayatliq mizanlirining bir qismigha aylinip ketken ilahiy étiqadning ghayet zor meniwiy yölek we ozuq bolghanliqini iptixarliq ichide esleydu.

Söyün'gül chanishéf xanim öz arzusini ipadiligenliki üchünla hayatidiki eng güzel we shérin eslimiler eng köp bolidighan yashliq bahari xitayning qarangghu türmiside xazan qiliwétilgen. Xitay türmisidiki gundipaylar hemde atalmish "Xelq réjimi" ni ijra qilghuchilar uni kéche-kündüzlep mana men dégen er kishimu berdashliq bérelmeydighan jismaniy emgekke sélish bilen birge "Sen menggü mushundaq ötisen! sen hetta toy qilip perzentlikmu bolalmaysen!" dep tehdit salghan. Emma aqiwet u ashu mushtumzorlarning dégenlirining emes, eksiche öz qedemlirining erkinlik tupriqigha yetkenlikini körgen. Shu sewebtinmu u özining yashliqidiki ashu qizghinliqi sewebidin béshigha kelgen külpetlerge échinmaydu.

Söyün'gül chanishéf xanim bu yil seksen yashqa méngiwatidu. Emma u hélihem shunche tétik, shunche rohluq. U hélimu özining pütün hajetliridin özi chiqidighan aqwash anilargha oxshash heqiqetning haman ghelibe qilidighanliqigha, rezillikning haman gum bolidighanliqigha ishinidu. Shuningdek her kündiki namazlirida "Musteqilliq" üchün izchil du'a qilidu. Biz bu qehriman anigha saqliq, xatirjemlik we uzun ömür tilep ziyaritimizni ayaghlashturduq.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.