«Етиқад вәйранчилиқи: уйғур мәсчитлири вә мәқбәрилириниң чеқилиши» намлиқ йиғиндики пикирләр (2)

Мухбиримиз әзиз
2019-10-31
Елхәт
Пикир
Share
Принт
«Етиқад вәйранчилиқи: уйғур мәсчитлири вә мәқбәрилириниң чеқилиши» мавзулуқ зор һәҗимлик доклатни җамаәтчилик билән рәсмий йүз көрүштүрүш үчүн «демократийини илгири сүрүш фонди» тәрипидин орунлаштурулған муһакимә йиғинидин бир көрүнүш. 2019-Йили 29-өктәбир. Вашингтон, америка.
«Етиқад вәйранчилиқи: уйғур мәсчитлири вә мәқбәрилириниң чеқилиши» мавзулуқ зор һәҗимлик доклатни җамаәтчилик билән рәсмий йүз көрүштүрүш үчүн «демократийини илгири сүрүш фонди» тәрипидин орунлаштурулған муһакимә йиғинидин бир көрүнүш. 2019-Йили 29-өктәбир. Вашингтон, америка.
RFA/Eziz

Хитай һөкүмитиниң уйғурлар дияридики диний муәссәләрни вәйран қилиш һәрикити вә буниңға мунасивәтлик һадисиләр һәққидә вашингтон шәһиридики уйғур кишилик һоқуқ қурулуши тәшкилати мәхсус «Етиқад вәйранчилиқи: уйғур мәсчитлири вә мәқбәрилириниң чеқилиши» Мавзулуқ зор һәҗимлик доклат тәйярлап чиққан иди. Әнә шу доклатни җамаәтчилик билән рәсмий йүз көрүштүрүш үчүн «демократийәни илгири сүрүш фонди» 29-өктәбир күни чүштин бурун мәхсус муһакимә йиғини өткүзди.

Йиғинниң дәсләпки басқучида уйғурлар дияридики буниңға мунасивәтлик әһваллар түрлүк фото сүрәтләр вә сүний һәмраһ сүрәтлири қошумчә қилинған һалда тонуштуруп өтүлди. Шуниңдин кейинки муһакимә басқучида йиғин риясәтчиси, «демократийәни илгири сүрүш фонди» ниң хадимлиридин брайин җосеф сөз алди.

Брайин сөзидә бу қетимлиқ доклатта баян қилинған әһваллар һәмдә буни испатлиғучи көплигән фото сүрәтләрниң уйғурлар диярида болуватқан зулумларниң йәнә бир йүзини дуня җамаитигә ашкара қилғанлиқини, болупму һазир уйғур җәмийити ялғуз зор көләмлик тутқун, йиғивелиш лагери вә тил-йезиқни мәни қилиш дегәндәк паҗиәләргила учрап қалмастин, зор иҗтимаий қиммәткә игә болған бинакарлиқ, тарихий ядикарлиқ вә мәдәнийәт вәйранчилиқиниңму еғир паракәндичиликигә учраватқанлиқини көрсәтти һәмдә әзиз меһманларни бу мәсилә һәққидики муһакимигә тәклип қилди.

Алди билән әркин асия радийоси уйғур бөлүминиң мудири алим сейтоф сөз елип, мәзкур доклаттики бәһрам топлиған маддий испатларға наһайити юқири баһа бәрди. Йәнә келип һазир хитай һөкүмитиниң мәсчитләрни вәйран қилипла қалмастин, уйғурларниң ахирәтлик макани болған қәбристанлиқларниму бузуватқанлиқи, техиму муһими хитай һөкүмитиниң хәлқаралиқ сорунларда һәдисила уйғурлар дияридики мәсчитләрниң сани башқа һәрқандақ мусулманлар районидикидин көп, дейиш арқилиқ өзлириниң диний әркинлик җәһәттә уйғурларға қанчилик ғәмгузарлиқ қиливатқанлиқини көз-көз қилиштәк сахтилиқини паш қилидиғанлиқини көрситип өтти. Болупму әркин асия радийоси ишлигән көплигән хәвәрләрдин қариғандиму чен чуәнго уйғурлар дияриға кәлгәндин буян мәсчитләрниң хитай һөкүмитиниң тәшвиқат мәркизигә айлинип қалғанлиқини, барлиқ мәсчитләргә хитай һөкүмитиниң «партийәни сөйүш, дөләтни сөйүш» дегәндәк плакатлириниң вә хитай байрақлириниң есилғанлиқини мисал қилип туруп, худди бир қисим юқири дәриҗилик америка сиясийонлири тәкитлигәндәк бу ишларниң хитай һөкүмити тәкитләватқан террорлуққа вә диний әсәбийликкә қарши күрәш билән һечқандақ алақиси йоқ икәнликини, әксичә буниң «ислам динини хитайчилаштуруш» шоариниң инкаси икәнликини, йәнә келип ислам дөлити болмиған хитайниң «қуран кәрим» ни қайта тәрҗимә қилдуруш арқилиқ өз мәқситигә йәтмәкчи болуватқанлиқини, мушулардин хитай һөкүмитиниң мәқсити уйғурлардики диний етиқадқа даир барлиқ мәнивийәт байлиқини пүтүнләй йоқ қилиш икәнликини көрүвалғили болидиғанлиқини баян қилди.

Уйғур муқамлири һәққидики издиниш сәвәбидин уйғурлар дияриға көп қетим барған доктор әлис андерсонму шу қатарда сөз алди. У аввал 2017-йили апрелда хитай һөкүмитиниң әсәбийликкә қарши туруш һәрикити җәрянида ислам түсигә игә болған 29 исимни мәни қилиш буйруқи елан қилғанлиқини әсләп өтүш арқилиқ өзиниң шу вақитларда уйғурлар дияридики сиясий һәрикәтләргә биваситә шаһит болғанлиқини, көплигән һадисиләрни өз көзи билән көргәнликини баян қилди. Доктор әлисниң пикричә, мәсчитләр вә мазарларниң вәйран қилиниши уйғурлардики диний етиқад билән уларниң мәдәнийәт кимлики оттурисидики зич бағлинишни үзүп ташлаш урунушиниң инкаси. Чүнки уйғурларниң мутләқ көп қисми уйғур миллий кимликини диндин айрип чүшәндүрәлмәйду. Гәрчә уйғурларниң һәммиси тәқвадар мусулман болмисиму, ислам дини уйғур һаятиниң һәр бир һүҗәйрисигичә сиңип кәткән болиду. У әйни вақитта йәрлик уйғурларниң өзигә «ислам динини чүшәнмисиңиз уйғур муқамлирини вә уйғур мәдәнийитини чүшинишиңиз мумкин әмәс» дегән сөзини нәқил кәлтүрүш арқилиқ һазир хитай һөкүмитиниң мушу хил диний муәссәләрни вәйран қилиш арқилиқ дәл уйғурлардәк мәдәнийәт кимликини йоқ қилишқа урунуватқанлиқини тәкитлиди. Шундақла уйғур мақал-тәмсиллиридә «күнни етәк билән япқили болмас» дәп ейтилғандәк хитай һөкүмитиниң бу қилмишлирини дунядин йошуруп қалалмайдиғанлиқини көрситип өтти.

Бәһрам синташ билән бирликтә бу қетимқи доклатни тәйярлап чиққан «уйғур кишилик һоқуқ қурулуши тәшкилати» ниң мудири өмәр қанатму өз нөвитидә сөз қилип, һазир бир қисим кишиләрниң бу хилдики мәсчитләрни чеқиш қилмишини 1970-йиллардики сиясий боран-чапқунда көрүлгән уйғурларниң диний етиқадини чәкләш қилмиши билән селиштуридиғанлиқини алаһидә тәкитлиди. У «мәдәнийәт инқилаби» вә униң алди-кәйнидики заманларда мәсчитләрни бу хил көләмдә чеқиш һәрикитиниң болмиғанлиқини, буниң пәқәт натсистлар германийәси йәһудийларға қаратқан мәдәнийәт җәһәттә йоқитиш тәдбирлириниң тәкрарлиниши икәнликини сөзләп келип, «әгәр дуня бу ишларға давамлиқ сүкүт қилса буниңдинму еғир паҗиәләр оттуриға чиқиду» деди.

Муһакимә басқучидин кейин көпчилик тушмутуштин бу мәсилә һәққидә соал сориди. Болупму әркин асия радийоси уйғур бөлүминиң бу һәқтики хәвәрлири, чеқилған мәсчитләрниң орни қандақ болғанлиқи, бу һәқтики учурларниң растлиқи, шуниңдәк ислам әллириниң бу хилдики мәсчитләрни чеқиш қилмишиға болған инкаси қатарлиқ темилар бойичә көплигән соаллар соралди.

Йиғин ахирида биз бәһрам синташ билән мәсчитләрниң чеқилиши тоғрисида айрим сөзләштуқ. Биз униңдин хитайдики бир қисим черкавларниң чеқилиши билән уйғурлар дияридики мәсчитләрниң чеқилиши оттурисида қандақ пәрқләр барлиқини сориғинимизда у буниң көләм вә сан җәһәттә мутләқ пәрқлинидиғанлиқини алаһидә тәкитлиди.

Доктор әлис андерсонму айрим зияритимизни қобул қилип, нөвәттә чеқиливатқан мазарлар әмәлийәттә уйғур миллий кимликиниң бир муһим мәзмуни болған муқамлар орунлинидиған «сәһнә» икәнликини, бу муқамларда болса уйғурларниң «яр» ибариси арқилиқ өзлириниң аллаһқа болған муһәббити ипадилинидиғанлиқини алаһидә әскәртти.

Бу қетимқи йиғинға көплигән аммиви тәшкилатларниң вәкиллири, вашингтон шәһиридики бир қисим ислам әллириниң әлчихана хадимлири, ахбарат саһәсиниң мухбирлири вә бир қисим оқуғучилар қатнашти.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт