"Étiqad weyranchiliqi: Uyghur meschitliri we meqberilirining chéqilishi" namliq yighindiki pikirler (2)

Muxbirimiz eziz
2019-10-31
Élxet
Pikir
Share
Print
"Étiqad weyranchiliqi: Uyghur meschitliri we meqberilirining chéqilishi" mawzuluq zor hejimlik doklatni jama'etchilik bilen resmiy yüz körüshtürüsh üchün "Démokratiyini ilgiri sürüsh fondi" teripidin orunlashturulghan muhakime yighinidin bir körünüsh. 2019-Yili 29-öktebir. Washin'gton, amérika.
"Étiqad weyranchiliqi: Uyghur meschitliri we meqberilirining chéqilishi" mawzuluq zor hejimlik doklatni jama'etchilik bilen resmiy yüz körüshtürüsh üchün "Démokratiyini ilgiri sürüsh fondi" teripidin orunlashturulghan muhakime yighinidin bir körünüsh. 2019-Yili 29-öktebir. Washin'gton, amérika.
RFA/Eziz

Xitay hökümitining Uyghurlar diyaridiki diniy mu'esselerni weyran qilish herikiti we buninggha munasiwetlik hadisiler heqqide washin'gton shehiridiki Uyghur kishilik hoquq qurulushi teshkilati mexsus "Étiqad weyranchiliqi: Uyghur meschitliri we meqberilirining chéqilishi" mawzuluq zor hejimlik doklat teyyarlap chiqqan idi. Ene shu doklatni jama'etchilik bilen resmiy yüz körüshtürüsh üchün "Démokratiyeni ilgiri sürüsh fondi" 29-öktebir küni chüshtin burun mexsus muhakime yighini ötküzdi.

Yighinning deslepki basquchida Uyghurlar diyaridiki buninggha munasiwetlik ehwallar türlük foto süretler we sün'iy hemrah süretliri qoshumche qilin'ghan halda tonushturup ötüldi. Shuningdin kéyinki muhakime basquchida yighin riyasetchisi, "Démokratiyeni ilgiri sürüsh fondi" ning xadimliridin brayin joséf söz aldi.

Brayin sözide bu qétimliq doklatta bayan qilin'ghan ehwallar hemde buni ispatlighuchi köpligen foto süretlerning Uyghurlar diyarida boluwatqan zulumlarning yene bir yüzini dunya jama'itige ashkara qilghanliqini, bolupmu hazir Uyghur jem'iyiti yalghuz zor kölemlik tutqun, yighiwélish lagéri we til-yéziqni men'i qilish dégendek paji'elergila uchrap qalmastin, zor ijtima'iy qimmetke ige bolghan binakarliq, tarixiy yadikarliq we medeniyet weyranchiliqiningmu éghir parakendichilikige uchrawatqanliqini körsetti hemde eziz méhmanlarni bu mesile heqqidiki muhakimige teklip qildi.

Aldi bilen erkin asiya radiyosi Uyghur bölümining mudiri alim séytof söz élip, mezkur doklattiki behram toplighan maddiy ispatlargha nahayiti yuqiri baha berdi. Yene kélip hazir xitay hökümitining meschitlerni weyran qilipla qalmastin, Uyghurlarning axiretlik makani bolghan qebristanliqlarnimu buzuwatqanliqi, téximu muhimi xitay hökümitining xelq'araliq sorunlarda hedisila Uyghurlar diyaridiki meschitlerning sani bashqa herqandaq musulmanlar rayonidikidin köp, déyish arqiliq özlirining diniy erkinlik jehette Uyghurlargha qanchilik ghemguzarliq qiliwatqanliqini köz-köz qilishtek saxtiliqini pash qilidighanliqini körsitip ötti. Bolupmu erkin asiya radiyosi ishligen köpligen xewerlerdin qarighandimu chén chu'en'go Uyghurlar diyarigha kelgendin buyan meschitlerning xitay hökümitining teshwiqat merkizige aylinip qalghanliqini, barliq meschitlerge xitay hökümitining "Partiyeni söyüsh, döletni söyüsh" dégendek plakatlirining we xitay bayraqlirining ésilghanliqini misal qilip turup, xuddi bir qisim yuqiri derijilik amérika siyasiyonliri tekitligendek bu ishlarning xitay hökümiti tekitlewatqan térrorluqqa we diniy esebiylikke qarshi küresh bilen héchqandaq alaqisi yoq ikenlikini, eksiche buning "Islam dinini xitaychilashturush" sho'arining inkasi ikenlikini, yene kélip islam döliti bolmighan xitayning "Qur'an kerim" ni qayta terjime qildurush arqiliq öz meqsitige yetmekchi boluwatqanliqini, mushulardin xitay hökümitining meqsiti Uyghurlardiki diniy étiqadqa da'ir barliq meniwiyet bayliqini pütünley yoq qilish ikenlikini körüwalghili bolidighanliqini bayan qildi.

Uyghur muqamliri heqqidiki izdinish sewebidin Uyghurlar diyarigha köp qétim barghan doktor elis andérsonmu shu qatarda söz aldi. U awwal 2017-yili aprélda xitay hökümitining esebiylikke qarshi turush herikiti jeryanida islam tüsige ige bolghan 29 isimni men'i qilish buyruqi élan qilghanliqini eslep ötüsh arqiliq özining shu waqitlarda Uyghurlar diyaridiki siyasiy heriketlerge biwasite shahit bolghanliqini, köpligen hadisilerni öz közi bilen körgenlikini bayan qildi. Doktor elisning pikriche, meschitler we mazarlarning weyran qilinishi Uyghurlardiki diniy étiqad bilen ularning medeniyet kimliki otturisidiki zich baghlinishni üzüp tashlash urunushining inkasi. Chünki Uyghurlarning mutleq köp qismi Uyghur milliy kimlikini dindin ayrip chüshendürelmeydu. Gerche Uyghurlarning hemmisi teqwadar musulman bolmisimu, islam dini Uyghur hayatining her bir hüjeyrisigiche singip ketken bolidu. U eyni waqitta yerlik Uyghurlarning özige "Islam dinini chüshenmisingiz Uyghur muqamlirini we Uyghur medeniyitini chüshinishingiz mumkin emes" dégen sözini neqil keltürüsh arqiliq hazir xitay hökümitining mushu xil diniy mu'esselerni weyran qilish arqiliq del Uyghurlardek medeniyet kimlikini yoq qilishqa urunuwatqanliqini tekitlidi. Shundaqla Uyghur maqal-temsilliride "Künni étek bilen yapqili bolmas" dep éytilghandek xitay hökümitining bu qilmishlirini dunyadin yoshurup qalalmaydighanliqini körsitip ötti.

Behram sintash bilen birlikte bu qétimqi doklatni teyyarlap chiqqan "Uyghur kishilik hoquq qurulushi teshkilati" ning mudiri ömer qanatmu öz nöwitide söz qilip, hazir bir qisim kishilerning bu xildiki meschitlerni chéqish qilmishini 1970-yillardiki siyasiy boran-chapqunda körülgen Uyghurlarning diniy étiqadini cheklesh qilmishi bilen sélishturidighanliqini alahide tekitlidi. U "Medeniyet inqilabi" we uning aldi-keynidiki zamanlarda meschitlerni bu xil kölemde chéqish herikitining bolmighanliqini, buning peqet natsistlar gérmaniyesi yehudiylargha qaratqan medeniyet jehette yoqitish tedbirlirining tekrarlinishi ikenlikini sözlep kélip, "Eger dunya bu ishlargha dawamliq süküt qilsa buningdinmu éghir paji'eler otturigha chiqidu" dédi.

Muhakime basquchidin kéyin köpchilik tushmutushtin bu mesile heqqide so'al soridi. Bolupmu erkin asiya radiyosi Uyghur bölümining bu heqtiki xewerliri, chéqilghan meschitlerning orni qandaq bolghanliqi, bu heqtiki uchurlarning rastliqi, shuningdek islam ellirining bu xildiki meschitlerni chéqish qilmishigha bolghan inkasi qatarliq témilar boyiche köpligen so'allar soraldi.

Yighin axirida biz behram sintash bilen meschitlerning chéqilishi toghrisida ayrim sözleshtuq. Biz uningdin xitaydiki bir qisim chérkawlarning chéqilishi bilen Uyghurlar diyaridiki meschitlerning chéqilishi otturisida qandaq perqler barliqini sorighinimizda u buning kölem we san jehette mutleq perqlinidighanliqini alahide tekitlidi.

Doktor elis andérsonmu ayrim ziyaritimizni qobul qilip, nöwette chéqiliwatqan mazarlar emeliyette Uyghur milliy kimlikining bir muhim mezmuni bolghan muqamlar orunlinidighan "Sehne" ikenlikini, bu muqamlarda bolsa Uyghurlarning "Yar" ibarisi arqiliq özlirining allahqa bolghan muhebbiti ipadilinidighanliqini alahide eskertti.

Bu qétimqi yighin'gha köpligen ammiwi teshkilatlarning wekilliri, washin'gton shehiridiki bir qisim islam ellirining elchixana xadimliri, axbarat sahesining muxbirliri we bir qisim oqughuchilar qatnashti.

Toluq bet