Yawropa ittipaqi qarar maqullap xitayni qattiq eyibligen

Ixtiyariy muxbirimiz ekrem
2021-07-09
Share
Yawropa ittipaqi qarar maqullap xitayni qattiq eyibligen Yawropa komissiyonining re'isi ursula won dér léyén 2019-yili 12-ayning 11-küni biryusséldiki yawropa komissiye merkizide
AFP

8-Iyul yawropa ittipaqi qarar maqullap xitaygha küchlük bésim ishlitish we 2022 - yilliq béyjing olimpik musabiqisini bayqut qilish chaqiriqida bolghan.

Gérmaniye dolqunliri radiyosining 8 - iyuldiki "Yawropa parlaménti ezaliri emeldarlarni béyjing olimpik musabiqisini bayqut qilishqa chaqirdi, xitay bolsa 'tenheriketni siyasiylashturdi' dep eyiblidi" namliq xewiride bayan qilishiche, 8 - iyul yawropa parlaménti awaz bérish arqiliq qarar maqullap "Béyjing da'irilirini eng qattiq pozitsiyede eyibleshni hemde xitay nawada xongkong we Uyghurlarning kishilik hoquq weziyitini özgertmise, yawropa ittipaqi emeldarlirining 2022 - yilliq béyjing olimpik musqabiqisige qatnashmasliqi" ni teshebbus qilghan.

Cheklimisiz bu qararni yawropa ittipaqining 578 neper ezasi qollap awaz bergen, 29 neper ezasi ret qilghan, 73 neper ezasi awaz bérishtin waz kechken. Qarar mutleq köp qisim parlamént ezalirining qollishi bilen maqulliqtin ötken. Bu qarar "Yawropa ittipaqi bilen xitay otturisidiki munasiwetning yenimu birqedem ilgirilep buzulushidin direk béridu" ken. Mezkur qarar layihesini fransiye pirizdénti makron tewe bolghan yawropa ittipaqidiki eng chong partiye e p p, yeni xelq partiyesi otturigha qoyghan.

Qararda "Mubada xitay hökümiti xongkong, shinjang Uyghur aptonum rayoni, tibet, ichkiy mongghuliye we bashqa rayonlarning kishilik hoquq weziyitini körünerlik derijide özgertkenlikini ispatlap birelmise, yawropa ittipaqi qurulmisi we uninggha eza bolghan döletlerning hökümet wekilliri hem déplomatliri 2022 - yilliq béyjing qishliq olimpik musabiqisige qatnishishni ret qilishi kérek" déyilgen.

Gollandiyediki weziyet analizchisi asiye Uyghur xanim yawropa ittipaqining bu qararigha nisbeten özining ijabiy bahalirini bérip ötti. U sözide bundaq bir qararning qobul qilinishining yawropa ittipaqigha eza döletlerning xitaygha qarshi pikirde birlik hasil qilghanliqining delili bolidighanliqini eskertti.

Melum bolghinidek, 5 - iyul küni gérmaniye bash ministéri anjila merkil we fransiye pirizdénti émmanu'él makron xitay re'isi shi jinping bilen tor söhbiti ötküzgende Uyghurlar we mejburiy emgek mesilisini tilgha alghan idi. Bu yawropadiki ikki chong dölet rehberlirining tunji qétim Uyghurlar mesilisini xitay re'isi bilen bolghan söhbette biwaste otturigha qoyushi bolup hésablinatti. Merkil bilen makronning Uyghurlar we mejburiy emgek mesilisini qaysiy teriqide, qanchilik derijide otturigha qoyghanliqi we xitay re'isi shi jinpingning buninggha nisbeten qandaq jawab bergenliki hazirgha qeder ashkare emes. Biraq, 7 - iyul gérmaniye dölet mudapiye ministéri karén bawyér xitay dölet mudapiye ministéri wéy féngxé bilen "Hindi - ténich okyan weziyiti toghrisida söhbet" élip barghanda, küchlük teleppuzda "Uyghurlar we ularning istiqbali mesilisi" ni otturigha qoyghan. Arqidinla 8 - iyul yawropa birlikining mezkur qararni maqullishi 5 - iyul ötküzülgen 3 terep rehberliri söhbitining anche netijilik bolmighanliqidin bisharetler béridiken.

Yawropa ittipaqining bu qétimqi qararida xongkongdiki démokratiyening berbat bolushi hemde "Alma géziti" ning taqilishi, uning xizmetchi xadimlirining qolgha élinishi mesilisigimu alahide sehipe ajritilghan bolup, xitaygha qarita téximu qattiq tedbir qollinish ilgiri sürülgen. Xewerde "Xongkongda yolgha qoyulghan 'dölet xewpsizliki qanuni' ning yawropa ittipaqining xitaygha bolghan ishenchisini yoqqa chiqarghanliqi, béyjingning xelq'aradiki inawitini yer bilen yeksan qilghanliqi" tekitlen'gen.

Shu küni xitayning yawropa ittipaqidiki wekiller ömiki naraziliq bayanati élan qilip "Junggo hökümiti tenterbiye herikitini siyasiylashturushqa, junggoning ichkiy ishlirigha arilishishqa, siyasiy muddi'a bilen dexli qilish, tosolghu yaritish, béyjing olimpik musabiqisige buzghunchiliq qilish qatarliq qilmishlargha qet'iy qarshi turidu" dégen. Bu sözni 8 - iyul xitay tashqiy ishlar ministéri wang yimu tekrarlighan.

Gérmaniyediki Uyghur ziyalisi abdushükür ependi bu heqte toxtalghanda, yawropa ittipaqining bu qarari we bezi döletlerning "Irqiy qirghinchiliq" qararliridin Uyghurlarning intayin memnun ikenlikini tekitlidi. Norwégiyediki Uyghur ziyalisi bextiyar ömer ependimu bu xususta öz qarashlirini ipade qildi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet